opgave 1Opgave 1 Hobbits, Hooligans en Vulcans
Tegen democratie is een boek van de Amerikaanse filosoof Jason
Brennan. Daarin schrijft hij dat je tijdens verkiezingen burgers in drie
soorten kiezers kan opdelen. Hij noemt ze Hobbits, Hooligans en Vulcans.
Elk van deze groepen kiezers heeft kenmerkende eigenschappen:
De Vulcans vormen de kleinste groep. De Hobbits en Hooligans vormen
volgens Brennan bijna de hele Amerikaanse bevolking. Toch kunnen ze
volgens hem beter niet deelnemen aan politiek.
Ook Plato verdeelt de samenleving in drie groepen: mensen die moeten
leidinggeven, mensen die de staat moeten bewaken en mensen die
moeten werken.
12pLeg uit dat Plato’s verdeling in drie groepen voortkomt uit zijn mensbeeld.
Leg vervolgens uit dat Plato Vulcans ideale heersers zou vinden.
Brennan is tegen democratie. Volgens hem hebben burgers niet genoeg
kennis om te participeren in politiek. Brennan schrijft:
Joseph Schumpeter is niet tegen democratie, maar zou het wel met
Brennan eens kunnen zijn dat kiezers niet genoeg kennis hebben om deel
te nemen aan politiek. Schumpeter geeft vier redenen waarom participatie
volgens hem weinig oplevert.
22pGeef een argumentatie voor Brennans opvatting in tekst 2 dat kiezers
onvoldoende kennis hebben om deel te nemen aan politiek. Gebruik
daarbij twee van Schumpeters redenen waarom participatie volgens hem
weinig oplevert.
In het model van democratie als markt is democratische participatie van
burgers volgens Schumpeter wel nodig.
31pLeg dit uit.
Schumpeter wil met zijn model van democratie als markt een realistische
beschrijving van democratie bieden en noemt vier voordelen van dat
model. Schumpeter heeft kritiek op het democratische ideaal van
John Stuart Mill en Jean-Jacques Rousseau.
42pLeg deze kritiek van Schumpeter uit.
Beargumenteer vervolgens met een van de voordelen van democratie als
markt of jij het eens bent met deze kritiek.
Volgens Brennan denken veel filosofen dat een ongeïnteresseerde en
onwetende Hobbit door mee te doen aan politiek in een rationele Vulcan
kan veranderen, die wel inhoudelijk over politiek kan nadenken en
oordelen. Brennan is het daar niet mee eens. Hij stelt dat Hobbits hooguit
in Hooligans kunnen veranderen. Net zoals de meest fanatieke supporters
hebben Hooligans een zeer uitgesproken mening en bekijken ze alles
vanuit hun eigen perspectief. Ze kijken vaak neer op mensen die een
andere opvatting hebben, stelt Brennan.
Mill is voor betrokken burgerschap en legt zijn kritiekpunten op een
regering van experts uit aan de hand van het idee van een goede
despoot.
52pBeargumenteer met twee van Mills kritiekpunten op een regering van
experts of jij het met Brennan eens bent dat Hobbits niet betrokken
moeten worden bij politiek.
Brennan legt zijn kritiek op democratie uit door de uitkomst van
verkiezingen te vergelijken met het halen van een cijfer voor een toets.
Robert Nozick heeft kritiek op democratie als staatsvorm.
61pGeef met Nozicks opvatting en tekst 3 een argument tegen democratie.
Democratie wordt vaak gedefinieerd op basis van de kernwaarde
gelijkheid. Democratie en het stemrecht dat daarbij hoort, geven
uitdrukking aan het idee dat alle burgers gelijk zijn.
Democratie kan ook worden gedefinieerd op basis van de kernwaarde
vrijheid.
72pGeef een definitie van democratie waarbij je ingaat op vrijheid als
kernwaarde.
Geef vervolgens een vooronderstelling bij deze definitie.
Brennan stelt als alternatief voor democratie een epistocratie voor. Een
epistocratie is een nieuw bedachte staatsvorm waarbij de macht in
handen is van mensen met politieke kennis. Kiezers die goed
geïnformeerd zijn over de politiek moeten daarbij meer invloed hebben
dan kiezers die dat niet zijn.
Brennans epistocratie sluit aan bij Mills opvatting over stemrecht.
81pLeg dit uit.
Robert Dahl geeft tien voordelen van een democratie.
92pBeargumenteer of jij het eens bent met Brennan dat de democratie in een
epistocratie moet veranderen. Ga daarbij in op twee door Dahl genoemde
voordelen van democratie.
opgave 2Opgave 2 De Platoschool
De documentaire De Platoschool gaat over een basisschool in Amsterdam
die in 1983 werd opgericht door een groep ouders. Op deze school
kregen kinderen naast de gebruikelijke basisschoolstof ook les in Indiase
taal, dans en meditatie. De school was behalve op spirituele
uitgangspunten ook gebaseerd op ideeën uit de filosofie en kreeg de
naam ‘Platoschool’.
In de documentaire wordt duidelijk dat de Platoschool streng werd geleid.
De docent bepaalde alles en duldde geen tegenspraak. Kinderen kregen
vanaf de kleuterklas veel huiswerk om goed te presteren.
Paul van Oyen, een betrokkene bij de oprichting van de school, vertelt:
Van Oyen zou het eens kunnen zijn met Plato’s opvatting dat democratie
een negatief effect heeft op het karakter van mensen.
101pLeg uit dat tekst 4 aansluit bij deze opvatting van Plato.
Amy Gutmann maakt een onderscheid tussen onderwijs voor democratie
en onderwijs door democratie.
Je kunt je afvragen of op de Platoschool onderwijs door democratie
mogelijk is.
112pGeef weer wat onderwijs voor democratie inhoudt.
Geef vervolgens met tekst 4 een argument dat op de Platoschool geen
onderwijs door democratie mogelijk is.
In de documentaire vertellen oud-leerlingen dat ze na de Platoschool
moeite hadden om aansluiting te vinden met de wereld buiten de school.
Ze geven aan dat ze bijzondere vakken hadden gevolgd zoals Indiase
dans en meditatie, maar ook dat ze niet wisten hoe de maatschappij in
elkaar zat of hoe ze onderling conflicten moesten oplossen zonder de
autoriteit van een volwassene.
De documentairemaker heeft zelf op de Platoschool gezeten. Zij vindt dat
leerlingen van de Platoschool niet dezelfde kansen hebben gekregen als
leerlingen op andere basisscholen:
Gutmann en Gert Biesta hebben verschillende opvattingen over het
vraagstuk of onderwijs leerlingen moet opvoeden tot democratische
burgers. Gutmann pleit voor gedeelde zeggenschap van staat, ouders en
onderwijsprofessionals. Biesta pleit voor ruimte om op school politiek te
existeren.
124pBeargumenteer of jij het eens bent met de uitspraak in tekst 5 dat
onderwijs leerlingen gelijke kansen moet bieden. Ga daarbij in op:
− Gutmanns opvatting dat ouders niet als enige zeggenschap over
onderwijs moeten hebben,
− Biesta’s opvatting over politiek existeren,
− het spanningsveld tussen indoctrinatie en vrijblijvendheid, en
− het voorbeeld van de Platoschool.
Volgens Milton Friedman moet de overheid onderwijs financieren
vanwege externe effecten van onderwijs.
132pLeg met een extern effect uit in welk opzicht de overheid zich volgens
Friedman wel met het onderwijs op de Platoschool mag bemoeien.
Leg vervolgens uit in welk opzicht de overheid zich volgens Friedman niet
mag bemoeien met wat er op de Platoschool wordt onderwezen.
Als leerlingen op de Platoschool iets deden wat niet mocht, bijvoorbeeld
op hun stoel wippen, dan bedacht de directeur een kwetsend gedicht dat
die leerling moest overschrijven. Bijvoorbeeld:
Deze gedichten werden door de directeur gebundeld. De bundel werd
verspreid onder ouders en leerlingen. Ook mensen van buiten de school
konden de bundel kopen. Leerlingen werden daarin bij naam genoemd en
er werd openlijk om ze gelachen.
Pas in de documentaire durven sommige oud-leerlingen te vertellen dat
de bundel met gedichten kwetsend was en dat ze daar nog altijd last van
hebben.
Volgens John Stuart Mill moeten kwetsende meningen niet verboden
worden.
141pGeef met deze opvatting van Mill een argument voor het verspreiden van
de bundel met kwetsende gedichten.
151pGeef aan wanneer er volgens Mill een reden zou zijn om de vrijheid van
meningsuiting in te perken.
Een jongen die op de Platoschool heeft gezeten, zegt in de documentaire:
Volgens Jean-Jacques Rousseau is er een onderscheid tussen ‘zelfliefde’
en ‘eigenliefde’.
162pLeg uit dat mensen volgens Rousseau door het samenleven hun
natuurlijke vrijheid zijn verloren, met:
− Rousseaus begrippen ‘zelfliefde’ en ‘eigenliefde’, en
− tekst 7.
Op een gegeven moment komt de Platoschool slecht in het nieuws
vanwege een onveilige sfeer voor leerlingen en docenten. De directeur en
twee docenten worden bestraft door de rechter en moeten een boete
betalen, maar de school met een ondemocratische levensovertuiging
wordt niet verboden.
Volgens Hans Kelsen veronderstelt democratie een relativistische
wereldbeschouwing.
172pGeef weer wat een relativistische wereldbeschouwing inhoudt.
Leg vervolgens uit dat het verbieden van de Platoschool niet past bij een
relativistische wereldbeschouwing.
Uiteindelijk loopt het leerlingenaantal van de Platoschool terug en sluit de
school in 2002 haar deuren. Ondanks alles wat er is misgegaan op de
Platoschool kijken sommige oud-leerlingen ook positief op de basisschool
terug. Ze geven bijvoorbeeld aan dat ze de meditatie-, zang- en
danslessen als culturele verrijking hebben ervaren. Ouders geven aan dat
de school positief heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van hun
kinderen.
Je kunt zeggen dat de Platoschool gebaseerd was op de volgende
definitie van menselijke bloei: kinderen laten uitgroeien tot gelukkige
mensen met een spiritueel en filosofisch bewustzijnsniveau.
Dahl gaat er in zijn opvatting over menselijke bloei vanuit dat mensen
zelfstandig, verantwoordelijk en betrokken zijn.
181pBeargumenteer of de definitie van menselijke bloei van de Platoschool
volgens jou aansluit bij Dahls opvatting over menselijke bloei.
opgave 3Opgave 3 Alle mensen zijn sterfelijk
De roman Alle mensen zijn sterfelijk van de filosoof Simone de Beauvoir
gaat over een man, genaamd Fosca, die in de dertiende eeuw in Italië is
geboren. Door het drinken van een magisch drankje is hij onsterfelijk
geworden. Tijdens zijn eeuwenlange leven doet hij veel ervaring op met
politiek en macht. Hij moet strijden als heerser van een stadstaat, hij trekt
de oceaan over met de legers van de keizer en hij raakt betrokken bij de
Franse Revolutie. Gedurende zijn leven worstelt hij met het aangaan van
relaties met de sterfelijke mensen om hem heen. Enerzijds wil hij hen met
alle kennis die hij heeft beschermen en anderzijds moet hij hen vrij laten
om hun eigen leven te leiden. Zijn lange leven dreigt hem soms
onverschillig te maken, maar hij blijft zoeken naar een goede manier om
met het leven om te gaan.
Aristoteles beantwoordt de vraag naar het goede leven met het begrip
deugd.
192pGeef weer wat het begrip ‘deugd’ inhoudt volgens Aristoteles.
Leg vervolgens Aristoteles' begrip 'deugd' uit met een voorbeeld uit
Fosca's leven.
In het middeleeuwse Italië regeert de onsterfelijke Fosca over de
stadstaat Carmona. De inwoners van Carmona, die familie of vrienden
van elkaar zijn, hebben een sterke voorkeur om op hun eigen,
gezamenlijke manier te leven. Ze zijn bereid om de stad met gevaar voor
eigen leven te verdedigen.
Fosca verliest juist de wil om zich voor de stad in te zetten. Voor hem is
Carmona slechts een verzameling individuen. Hij vindt dat een
rechtvaardige leider zich alleen zou moeten inzetten voor de toename van
individuele vrijheid en welvaart.
Michael Sandel heeft vanuit het communitarisme kritiek op het liberalisme.
202pLeg met het voorbeeld van Fosca en de andere inwoners van Carmona
uit:
− wat het communitarisme inhoudt, en
− wat het liberalisme inhoudt.
Volgens Sandel is neutraliteit in een democratie niet mogelijk.
211pLeg uit dat Fosca’s idee van een rechtvaardige leider volgens Sandel niet
neutraal is.
Sandel vindt neutraliteit in een democratie niet alleen onmogelijk, maar
ook onwenselijk.
221pLeg dit uit.
Een paar eeuwen later dient Fosca de christelijke keizer Karel V als
politiek adviseur. Fosca haalt Karel V over om zijn rijk snel en met al het
nodige geweld uit te breiden. De christelijke Karel V blijft twijfelen of hij
wel naar de wil van God handelt. Hij vraagt zich af wat God van al dat
bloedvergieten zou vinden.
Volgens Friedrich Nietzsche is de moraal van het christendom een
‘slavenmoraal’.
232pLeg dit uit.
Leg vervolgens uit dat Karel V volgens Nietzsche geen Übermensch is.
Fosca is erbij als Karel V door de paus ingehuldigd wordt tot keizer van
het Heilige Roomse Rijk.
Niet iedereen vindt het goed dat een staatshoofd door een religieuze
leider zoals een paus kan worden ingehuldigd.
Paul Cliteur maakt een onderscheid tussen het multiculturele model en de
lekenstaat.
242pLeg uit of een inhuldiging van een staatshoofd door een paus mogelijk is
in een lekenstaat.
Beargumenteer vervolgens of jij vindt dat een inhuldiging van een
staatshoofd door een paus mogelijk is in het multiculturele model.
Een van de laatste politieke avonturen van Fosca speelt zich af rond de
Franse Revolutie waar het vrijheidsideaal wordt verbonden aan het idee
van een sociaal contract.
Volgens Rousseau worden in een directe democratie vrijheid en gelijkheid
met elkaar verzoend door het sociaal contract.
252pLeg uit dat burgers in een directe democratie volgens Rousseau vrij
kunnen zijn, met:
− het begrip ‘sociaal contract’, en
− de verhouding van vrijheid en gelijkheid.
De schrijver van de roman over Fosca, De Beauvoir, staat vooral bekend
om haar feministische boek De tweede sekse. In dit boek bekritiseert ze
de door mannen gedomineerde maatschappij waarin vrouwen worden
onderdrukt. Het boek veroorzaakte in de jaren 50 van de vorige eeuw een
schandaal. Het Vaticaan plaatste het zelfs op een lijst met verboden
boeken. De mannelijke collega’s van De Beauvoir waren woedend, omdat
ze met haar feministische opvattingen de Franse mannen zou hebben
beledigd.
Volgens Bhikhu Parekh zou in sommige gevallen een verbod op
groepsbelediging gerechtvaardigd zijn. Er zijn verschillende bezwaren
tegen een verbod op groepsbelediging. Parekh verdedigt zich tegen drie
van deze bezwaren.
262pGeef Parekhs verdediging weer tegen een van die drie bezwaren.
Leg met deze verdediging uit dat het boek De tweede sekse volgens
Parekh niet verboden zou moeten worden.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
