Eindexamen kunst havo 2005, tijdvak 2

→ Noem twee van deze stijlperiodes en beschrijf op welke wijze de kunstenaars deze stijlperiodes bestudeerden. Rubens werd hofschilder aan het hof van aartshertog Albrecht. Daar bekleedde hij tevens de positie van raadgever en diplomaat. De positie van hofschilder bracht privileges met zich mee, zoals het verzekerd zijn van opdrachten, belastingvrijheid en onafhankelijkheid van de gildewetten.

→ Noem een bijkomend voordeel die de functie van diplomaat met zich meebracht. afbeelding 3 Op afbeelding 3 zie je het schilderij ‘Minerva beschermt de vrede tegen Mars (Vrede en oorlog)’ van Rubens, dat het resultaat is van zijn dubbele rol als diplomaat en schilder. Het schilderij werd waarschijnlijk gemaakt in Engeland in 1629-1630. Het illustreert Rubens’ hoop op vrede tussen Engeland en Spanje, waarover hij onderhandelde als gezant van koning Filips IV van Spanje. Rubens schonk het werk aan koning Karel I van Engeland. Het schilderij is een allegorie 1) over oorlog en vrede. Zo zie je centraal, iets links van het midden, de ‘Vrede’, in de persoon van Ceres, in de klassieke oudheid godin van de aarde. Rechts van de ‘Vrede’ staat Minerva als godin van de wijsheid. Zij verdrijft Mars, de god van de oorlog, en Alecto, de wraakgodin van de oorlog.

→ Noem twee verschillende manieren waarop de schilderijen in het atelier van Rubens tot stand kwamen. afbeelding 4 afbeelding 5 In 2003 heeft het Mauritshuis twee portretten van de hand van Rubens uit ca. 1630 afb. 4 en 5 verworven. De afgebeelde personen zijn waarschijnlijk de echtelieden Peter van Hecke (afbeelding 4) en Clara Fourment (afbeelding 5).

→ Leg dit uit voor elk van deze drie terreinen. afbeelding 6 Muziekfragment 1 is een gedeelte uit het nummer ‘Toot, Toot, Tootsie’ uit 1922, uitgevoerd muziek 1 door Kid Ory’s Creole Jazz Band (afbeelding 6). Het is een voorbeeld van populaire jazzmuziek uit de eerste decennia van de twintigste eeuw.

→ Geef aan de hand van dit voorbeeld twee muzikale redenen die bijdroegen tot de populariteit van de jazz. video 1 Op videofragment 1 zie je een jazzdans uit de jaren twintig. De jazzmuziek heeft gezorgd voor een revolutie in het gezelschapsdansen. Populaire dansen als de wals en de polka en ook het volksdansen kwamen in de schaduw te staan van nieuwe dansen zoals de charleston. Jazzmuziek inspireerde tot nieuwe manieren van dansen.

→ Noem hiervoor twee muzikale redenen en breng deze in verband met een nieuwe manier van dansen. De jazz was niet alleen een nieuwe inspiratiebron voor de dans. Ook veel moderne kunstenaars uit allerlei disciplines lieten zich door jazz inspireren. De Nederlandse schilder Piet Mondriaan was zo bezeten van jazz, dat hij elke gelegenheid aangreep om ernaar te luisteren en erop te dansen. In 1927 schreef hij: “Jazz is voor mij de uitingsvorm van een nieuw levensgevoel. Evenals de nieuwe vormgeving heeft gebroken met de individuele vorm, heeft de jazz gebroken met de melodie en beide hebben daardoor het ritme naar een nieuwe vrijheid geleid”. De jazz werd door veel modernistische kunstenaars uit verschillende disciplines gezien als uiting van een nieuw levensgevoel.

muziek 1 Muziekfragment 2 is een gedeelte uit ‘Ragtime’ voor 11 instrumenten (1918) van de muziek 2 componist Igor Strawinsky (1882-1971). De jazz inspireerde ook veel componisten van klassieke muziek. ‘Ragtime’ van Igor Strawinsky is een voorbeeld van door jazz geïnspireerde klassieke muziek. We vergelijken de compositie van Strawinsky met muziekfragment 1.

→ Waaruit blijkt dat het stuk van Strawinsky geen echte jazz is? Noem twee redenen. Let op: slechts een van beide antwoorden mag betrekking hebben op het noemen van instrumenten. Hoewel in de VS de slavernij in 1863 officieel was opgeheven, bleef tot diep in de twintigste eeuw rassenscheiding bestaan in veel sectoren van het openbare leven. De muziek, in het bijzonder de jazz, heeft een duidelijke bijdrage geleverd aan de acceptatie van Afro-Amerikanen in de VS.

→ Leg dit uit. tekst 5 Lees tekst 5. De jazzmuziek en de daarbij horende nieuwe manier van dansen riep bij bepaalde maatschappelijke groeperingen en politieke ideologieën vanaf het begin veel weerstand op. In de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog werd het de jazzmuziek vooral in Duitsland steeds moeilijker gemaakt. Het werd beschouwd als zogenaamde ‘Entartete Kunst’ 2) . In het bezette Nederland kwam het in 1942 tot een officieel verbod van jazz en jazzachtige muziek.

→ Noem een reden waarom de nationaal-socialisten jazzmuziek verboden. muziek 3 Om onderscheid te kunnen maken tussen de verboden jazzachtige muziek en wel toegestane tekst 6 amusementsmuziek werd in Nederland in 1942 een gedetailleerd overzicht van verboden muzikale elementen opgesteld (zie tekst 6). Muziekfragment 3 is een gedeelte uit het nummer ‘It don’t mean a thing if it ain’t got that swing’ van Duke Ellington. In 1942 had dit nummer in Nederland niet meer uitgevoerd mogen worden. Zo worden er zogenaamde ‘zinloze syllaben of tussenwerpsels’ gezongen en komen er ‘rauwe klanken’ in voor.

→ Noem nog twee andere verboden muzikale elementen uit het overzicht die je hoort in dit nummer. Tot rond 1940 gold de jazz vooral als een vorm van amusementsmuziek. Daarna ontwikkelde de jazz zich tot een vorm van kunstmuziek voor een beperkte groep liefhebbers en raakte als geheel uit de aandacht van het grote publiek. Op initiatief van een congreslid nam het Huis van Afgevaardigden in de VS in december 1987 een resolutie aan waarin jazz werd omschreven als ‘een zeldzame en waardevolle Amerikaanse schat’. Op 18 augustus 2003 tekende president George W. Bush een wet waarin jazzmuziek sterk wordt ondersteund en waarin “musici, scholen, universiteiten, bibliotheken, theaters, musea, radio en televisie en andere organisaties worden aangespoord programma’s te ontwikkelen om jazzmuziek te bestuderen, te vereeuwigen en te koesteren als een nationale schat van wereldwijde importantie”.

→ Beschrijf twee aspecten van afbeelding 8 die ervoor zorgen dat de foto een theatraal effect heeft. afbeelding 9 Op afbeelding 9 zie je een zwart-wit modefoto van twee vrouwen van Helmut Newton uit afbeelding 10 1975. Choreograaf Hans van Manen heeft zich laten inspireren door de modefotografie van de jaren zeventig en tachtig. Op afbeelding 10 zie je een foto van Hans van Manen van een geënsceneerd fragment uit het soloballet Portrait dat hij in 1983 voor danseres Pauline Daniëls maakte. De foto’s van afbeelding 9 en 10 vertonen surrealistische effecten.

→ Beschrijf voor beide foto’s een surrealistisch effect. afbeelding 10 Op afbeelding 11 zie je een andere foto die Hans van Manen maakte van danseres Pauline afbeelding 11 Daniëls, getiteld Off Balance, uit 1982. Ter gelegenheid van een boekpublicatie van het fotowerk van Hans van Manen schreef J.W. Otten in de inleiding dat er in de fotografie schikkers en knippers zijn. “De laatsten beschouwen de werkelijkheid als beweeglijk, een stromende rivier, en wachten tot een beeld langs drijft en hen in bezit neemt. Dan knippen ze, zoals een jager schiet. De eersten zijn plantaardiger, meer verzamelaars, zij nodigen de werkelijkheid uit plaats te nemen in hun studio en schikken haar”.

→ Leg aan de hand van afbeelding 10 en/of 11 uit waarom Hans van Manen een schikker kan worden genoemd. video 2 Uit de foto’s van Hans van Manen spreekt zijn achtergrond als choreograaf en andersom is de invloed van de fotografie zichtbaar in zijn balletten. De invloed van de fotografie op zijn choreografische werk kwam in de jaren tachtig expliciet aan de orde in een aantal balletten die deel uitmaken van een serie van vijf voor Het Nationale Ballet (Pianovariaties I tot en met V). Vlak voordat Pianovariatie IV, met de ondertitel Pose (1982, op muziek van Claude Debussy) in première ging, vertelde Hans van Manen in een interview met het dagblad Trouw dat hij zich bij het maken van dit ballet heeft laten inspireren door de modefotografie van Guy Bourdin. Op videofragment 2 zie je de openingsscène van Pose.

video 3 Op videofragment 4 zie je een fragment uit het ballet Sarcasmen (Pianovariatie II, op video 4 muziek van Serge Prokofjev), dat in 1981 in première ging. Hans van Manen staat erom bekend in zijn balletten een spanningsveld te creëren tussen mannelijke en vrouwelijke dansers. In zijn balletten wordt vaak een strijd uitgevochten, maar er komt zelden een winnaar uit de bus.

→ Beschrijf hoe duidelijk wordt gemaakt dat man en vrouw(en) de confrontatie met elkaar aangaan. Doe dit aan de hand van twee scènes uit videofragment 3 en twee scènes uit videofragment 4. Hans van Manen slaagde erin gedurende de jaren zeventig en tachtig belangstelling te wekken voor het traditionele ballet en de esthetiek daarvan, terwijl destijds wereldwijd vooral gekeken werd naar allerlei uitingen van moderne dans, zoals de acrobatische dans en de theatrale dans. Hans van Manen wist met zijn balletten echter aansluiting te vinden bij het tijdsbeeld van de jaren zeventig en tachtig.

→ Leg uit wat haar bezwaren zijn met betrekking tot de aspecten publieksbenadering , onderwerpen en professionaliteit . video 5 Wim Helsen is een opvallend cabarettalent uit België die de cabaretfestivals ontdekte als springplank om de Nederlandse schouwburgen te veroveren. In 2002 werd hij tweede in de finale van het Leids Cabaret Festival. Bekijk videofragment 5 waarin Wim Helsen een onderscheid probeert te maken tussen een toneelmonoloog en twee soorten cabaret. Zijn ‘definitie’ van cabaret is anders dan die uit de van Dale in tekst 8, die zich richt op vorm en inhoud.

→ Beschrijf twee voorbeelden van absurdisme uit videofragment 6. Voor een beginnend cabaretier blijken de cabaretfestivals van essentieel belang als springplank naar het grote theater. Toch is het niet vanzelfsprekend dat een winnaar van een cabaretfestival ook in het theater succesvol zal zijn. De overgang naar het theaterbedrijf stelt een beginnend cabaretier voor veel problemen op inhoudelijk, vaktechnisch en organisatorisch gebied.