Eindexamen natuurkunde havo 2005 tijdvak 1 (natuurkunde 1,2)

opgave 1Opgave 1 Bedleesbril

Voor mensen die lang plat in bed moeten liggen, is de bedleesbril een mooie uitvinding.

Zie figuur 1 en 2. Met deze bril op kan de patiënt lezen terwijl het boek op zijn buik rust.

figuur 1

14puitwerkbijlage

De bril bevat twee speciale prisma’s. Eén

zo’n prisma is schematisch weergegeven in _figuur3

figuur 3. In deze figuur is te zien hoe een

lichtstraal in het prisma gebroken en

gespiegeld wordt.

Figuur 3 is vergroot weergegeven op de

uitwerkbijlage.

Bepaal met behulp van de figuur op de

uitwerkbijlage de brekingsindex van het glas

waar het prisma van gemaakt is.

Op het rechtervlak van het prisma is een

spiegelende laag aangebracht. Ook bij het

linkervlak spiegelt de lichtstraal, hoewel dat

vlak géén spiegelende laag heeft.

23p

Leg uit waarom het rechtervlak wel een spiegelende laag nodig heeft en het linkervlak niet.

Gebruik in het antwoord het begrip grenshoek.

De lichtstraal die in figuur 3 is getekend, komt uiteindelijk op het netvlies van het oog van

de patiënt terecht. In de figuur op de uitwerkbijlage zijn vier mogelijke plaatsen A, B, C en

D getekend waar het midden van de ooglens zich moet bevinden om de lichtstraal op te

kunnen vangen.

32p

Leg (zonder berekening) uit waar het midden van de ooglens zich moet bevinden: op plaats

A, B, C of D.

In een andere figuur op de uitwerkbijlage is een deel van een tweede lichtstraal getekend,

evenwijdig aan de eerste.

43puitwerkbijlage

Teken in de figuur op de uitwerkbijlage het verdere verloop van beide lichtstralen en leg

met behulp daarvan uit dat de patiënt de letters van het boek rechtop ziet en niet

ondersteboven.

opgave 2Opgave 2 Nieuwe bestralingsmethode

Lees onderstaand artikel.

Sinds kort experimenteert men met een nieuwe aan in de gezonde cellen die ze passeren. Als

wordt door tumorcellen veel beter opgenomen een lithiumdeeltje en een α-deeltje vrijkomen.

dan door gezonde cellen.

energiearm zijn, richten ze vrijwel geen schade diameter van een cel.

naar: Technisch Weekblad, 1998

In het artikel wordt een kernreactie beschreven.

53p

Geef de reactievergelijking van deze kernreactie.

Stel dat in een tumor met een massa van 1,2 g op deze manier 7,2·10¹² boriumkernen

reageren. Het lithiumdeeltje en α-deeltje die bij de reactie vrijkomen, hebben samen een

energie van 2,35 MeV. Deze energie wordt geabsorbeerd binnen de tumor.

De stralingsdosis is de geabsorbeerde hoeveelheid energie per kilogram bestraald weefsel.

64p

Bereken de stralingsdosis die deze tumor ontvangt.

73p

Leg met behulp van de informatie in het artikel uit waarom bij neutronenbestraling vooral

de tumorcellen worden vernietigd.

Bij een andere methode die tot nu toe veel wordt toegepast, bestraalt men de patiënt van

buitenaf met γ-straling.

Veronderstel dat men met beide methodes een even grote stralingsdosis kan toedienen aan

een bepaalde tumor.

82p

Leg uit of bij de methode die in het artikel beschreven wordt het dosisequivalent voor de

tumor groter is dan, kleiner is dan of gelijk is aan het dosisequivalent bij γ-bestraling.

opgave 3Opgave 3 Magneettrein

In Lathen in Duitsland bevindt zich de testbaan van de zo genoemde Transrapid. Dat is een magneettrein die zich over een speciale baan voortbeweegt. Zie figuur 4. figuur 4 Onder tegen de baan bevinden zich stukken weekijzer. In het deel van de trein dat zich figuur 5 onder de baan bevindt, zorgen elektromagneten ervoor dat de trein gaat

zweven. Zie figuur 5. De Transrapid heeft inclusief passagiers een massa van 1,8·10 5 kg. In het onderstel van de trein bevinden zich 46 elektromagneten. → Bereken de grootte van de kracht van één elektromagneet op het weekijzer, als de trein zweeft. Het magnetisch veld van de elektromagneten zorgt tevens voor de voortstuwing van de trein. Daarvoor is onder tegen de baan een kabel aangebracht die zich tussen de stukken weekijzer door slingert. Zie de foto van figuur 6. figuur 6

In figuur 7 is zo’n stuk kabel en een aantal elektromagneten schematisch weergegeven. In deze figuur zijn de stukken weekijzer weggelaten. figuur 7 In de situatie die door figuur 7 wordt weergegeven, bevindt elektromagneet 1 zich recht onder het stuk kabel tussen de punten P en Q. Het stuk PQ heeft een lengte van 0,26 m en bevindt zich geheel in het magnetische veld van de elektromagneet eronder. De magnetische inductie B ter hoogte van PQ bedraagt gemiddeld 7,3 T. Door de kabel loopt een stroom van 1,2·10 3 A.

→ Bereken de grootte van de lorentzkracht op dit stuk kabel. In figuur 7 is ook te zien dat elektromagneet 2 zich recht onder het stuk kabel tussen de punten R en S bevindt. Zoals is aangegeven, heeft de lorentzkracht op stuk RS dezelfde richting als de lorentzkracht op stuk PQ. In figuur 7 is de richting van de stroom in elektromagneet 1 aangegeven.

→ Leg uit of de stroom in elektromagneet 2 in dezelfde richting loopt als in elektromagneet 1 of in tegengestelde richting. De elektromagneten in de trein veroorzaken een lorentzkracht op de kabel in de baan. In figuur 7 is met F L de richting van de lorentzkracht aangegeven.

→ Leg uit waarom de trein naar rechts beweegt. Gebruik bij je uitleg een natuurkundige wet. Als de trein beweegt, moet de stroom door de kabel in de baan steeds op het goede moment van richting worden veranderd. Vergelijk de figuren 7 en 8. De stroom in de kabel verandert van richting als een elektromagneet een afstand gelijk aan QR heeft afgelegd. figuur 8 De afstand QR is 0,26 m. Op een bepaald moment heeft de trein een snelheid van 400 km/h.

opgave 4Opgave 4 Oude 78-toerenplaat

Timo vindt op zolder een stapel oude 78-toerenplaten. Dat zijn grammofoonplaten die afgespeeld moeten worden op een draaitafel die 78 rondjes per minuut maakt. Er staat op zolder ook een platenspeler. Die is echter alleen geschikt voor 33-toerenplaten. Timo besluit de platenspeler om te bouwen voor 78-toerenplaten. figuur 9 Aan de onderkant van de platenspeler is te zien hoe een elektromotor een wieltje laat draaien. Zie figuur 9. Via een snaar wordt de draaibeweging van het wieltje overgebracht op een groter wiel dat onder de draaitafel zit. Het wiel onder de draaitafel is vrij eenvoudig

te vervangen. Om de platenspeler geschikt te maken voor 78-toerenplaten brengt Timo een ander wiel onder de draaitafel aan. → Moet hij in dit geval een groter of een kleiner wiel aanbrengen? Timo heeft de platenspeler omgebouwd. Hij wil nu controleren of de draaitafel 78 toeren per minuut maakt. Hij zet een blokje op de draaitafel. Eén maal per omloop onderbreekt het blokje eventjes een lichtstraal die op een lichtsensor gericht is. Met behulp van een computer meet hij de spanning van de lichtsensor als functie van de tijd. Zie figuur 10. figuur 10

→ Controleer met behulp van deze metingen of de platenspeler inderdaad 78 toeren per minuut maakt. Om een grammofoonplaat af te spelen, moet een arm met een naald op de draaiende plaat worden gezet. Tijdens het afspelen verplaatst de naald zich langzaam naar het midden van de plaat. Het toerental van de platenspeler is steeds constant.

→ Beredeneer of de snelheid van de naald ten opzichte van de plaat kleiner of groter wordt tijdens het afspelen of gelijk blijft. Op een grammofoonplaat is het geluid vastgelegd door kleine oneffenheden in de groeven. Die oneffenheden worden door de naald van de platenspeler afgetast en omgezet in een analoog elektrisch signaal (dat door een luidspreker wordt omgezet in geluid). Bij een compactdisc (cd) is het geluid op een heel andere manier vastgelegd. Ook de werking van een cd-speler wijkt flink af van die van de platenspeler.

opgave 5Opgave 5 Elektrische waterkoker

Een elektrische waterkoker kan in korte tijd water aan de kook brengen. Hij heeft dan ook een flink vermogen. Op het typeplaatje van een bepaalde waterkoker staat: 1850 - 2200 W Huishoudelijke apparaten zijn ontworpen voor een spanning van 230 volt. Er mag echter, zoals het typeplaatje van de waterkoker laat zien, een afwijking naar boven of naar beneden zijn van 10 volt. Als de netspanning lager is, is ook het vermogen van een apparaat lager.

→ Bereken de weerstand van de waterkoker bij een spanning van 220 V. Joop zegt dat het elektrisch vermogen van de waterkoker recht evenredig is met het kwadraat van de spanning.

→ Laat met een berekening zien dat de gegevens van het typeplaatje daarmee in overeenstemming zijn. Joop doet 1,4 kg water van 16 ºC in de waterkoker.

→ Bereken de hoeveelheid warmte die dit water opneemt als het wordt verwarmd tot 100 ºC. Ook Joop heeft berekend hoeveel warmte het water opneemt als het aan de kook wordt gebracht. Hij wil nu het rendement van de waterkoker bepalen. Daarvoor moet hij nog een meting doen.

→ Beantwoord de volgende vragen: • Geef de formule waarmee Joop het rendement van de waterkoker kan berekenen. • Leg uit welke grootheid hij daartoe nog moet meten. • Geef aan welk meetinstrument hij daarvoor moet gebruiken. De waterkoker slaat automatisch af als het water een temperatuur bereikt van 100 ºC. Joop wil het automatisch afslaan van de waterkoker nabootsen op een systeembord. De schakeling die hij bouwt, moet voldoen aan de volgende twee eisen: - De ‘waterkoker’ wordt aangezet door een drukschakelaar even in te drukken. Daardoor wordt het signaal bij A eventjes hoog. - De ‘waterkoker’ slaat af als de temperatuursensor een temperatuur van 100 ºC voelt. In figuur 11 zijn de drukschakelaar en temperatuursensor al getekend. Als de temperatuur stijgt, neemt de uitgangsspanning van de temperatuursensor toe. De ‘waterkoker’ is aan als het signaal bij punt W hoog is. De ‘waterkoker’ is uit als het signaal bij W laag is. figuur 11 Figuur 11 staat ook op de uitwerkbijlage.

→ Teken in de rechthoek in de figuur op de uitwerkbijlage de ontbrekende componenten en verbindingsdraden. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina!

opgave 6Opgave 6 Schaatsen

Lees onderstaand artikel. artikel De hele schaatswereld belt naar TU Delft Competitievervalsing vinden de mensen met strips. Ze hadden bovendien allemaal van de TU Delft een zwaar woord maar ze hun persoonlijke record minimaal met de kunnen zich de verontwaardiging van de voorspelde zes seconden verbeterd. concurrentie wel voorstellen. Deze voorspellingen waren gebaseerd op Hun vinding, plastic strips van anderhalve experimenten die in de windtunnel waren millimeter dik op de schaatspakken, zette gedaan. Daarbij bleek dat de strips de het klassement danig op zijn kop. luchtweerstand met 5 procent vermin- Afgelopen weekend werd bij de 5 km het derden. Dit komt overeen met een halve erepodium volledig bezet door schaatsers seconde tijdwinst per rondje van 400 meter. naar: Trouw, 10 februari 1998 Eric heeft bovenstaand artikel gelezen en wil narekenen of de getallen in het artikel kloppen. Voor de luchtwrijving of luchtweerstand F lucht geldt: F lucht = kv 2 (1) Hierin is: • F lucht de luchtweerstand (in N); • k de luchtwrijvingsconstante; • v de snelheid (in m/s).

→ Leid uit formule (1) af wat de eenheid van de luchtwrijvingsconstante is in grondeenheden van het SI-stelsel. Gebruik daarbij de eenhedentabellen in Binas. Voor een gemiddelde schaatser zonder strips heeft k de waarde 0,15. Bij hoge snelheden is de glijweerstand veel kleiner dan de luchtweerstand. Daarom verwaarloost Eric de glijweerstand. Voor het vermogen P dat een schaatser moet leveren bij een snelheid v leidt Eric dan af: P = 0,15 v 3 (2)