opgave 1Adembenemende architectuur voor de natuur
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
In de negentiende eeuw leidde onderzoek naar de natuur en de aanleg van wetenschappelijke plantencollecties tot de bouw van reusachtige kassen. Dergelijke kassen werden aangelegd op landgoederen van de adel en waren privé-eigendom.
Op afbeelding 1 en figuur 1 zie je een voorbeeld van zo'n plantenkas uit
1827. Een hertog liet de kas bouwen op zijn landgoed nabij Londen. De
kas is ontworpen door architect Charles Fowler en is gemaakt van
(natuur)steen, ijzer en glas. Hier bracht de hertog zijn bijzondere collectie
van tropische planten en (palm)bomen onder.
figuur 1
Bekijk afbeelding 1 en figuur 1.
Op het eerste gezicht zou je niet denken dat dit gebouw een plantenkas
was. De architect gaf de kas het uiterlijk van een paleis.
12pLeg aan de hand van de stijl en de vorm van het gebouw uit dat de kas
het uiterlijk van een paleis heeft.
Op afbeelding 2 en 3 zie je Palm House. Deze monumentale botanische
kas uit 1848 staat in Kew Gardens in Londen. De kas werd gebouwd in
opdracht van de Britse regering en was publiek toegankelijk. Figuur 2
geeft een indruk van het interieur.
figuur 2
Palm House was een spectaculair bouwwerk dat grote indruk moet
hebben gemaakt op de bezoekers, en niet alleen omdat het zo groot was.
Bekijk afbeelding 2 en 3, en figuur 2.
22pBeschrijf aan de hand van twee verschillende voorbeelden waarom dit
zo'n spectaculair bouwwerk moet zijn geweest in die tijd.
Bekijk afbeelding 2 en 3, en figuur 2.
Het ontwerp van Palm House kwam tot stand door een nauwe
samenwerking tussen de architect Decimus Burton en de ingenieur
Richard Turner. Zij zijn met dit ontwerp een enorme uitdaging aangegaan.
32pGeef aan
wat in die tijd de voornaamste taak van de architect was.
wat voor Turner de grootste technische uitdaging moet zijn geweest
van dit ontwerp.
Palm House is in eerste instantie ontworpen om tropische planten en
bomen zo goed mogelijk te kunnen plaatsen, verzorgen en bestuderen.
Het middendeel is bijvoorbeeld hoog genoeg voor onder andere
palmbomen en grote bamboesoorten.
42pGeef nog twee redenen waarom dit ontwerp uitermate geschikt is voor
een tropische plantenkas.
De bouw van dergelijke grote plantenkassen is van invloed geweest op de
ontwikkeling van moderne architectuur. Zo werden bij de plantenkassen
manieren van bouwen toegepast die in de twintigste eeuw werden ingezet
bij het snel en goedkoop realiseren van moderne woningen.
52pGeef twee van deze manieren van bouwen.
Op afbeelding 4 en figuur 3 zie je het paviljoen dat de Engelse overheid liet bouwen op de wereldtentoonstelling van 2010 in Shanghai. Op een wereldtentoonstelling laten verschillende landen zien welke vooruitgang ze hebben geboekt op het gebied van kunst, wetenschap en techniek. Die vooruitgang komt vaak ook tot uitdrukking in de architectuurontwerpen van de landenpaviljoens.
Het ontwerp van architectenbureau Heatherwick Studio bestaat uit een
opvallend hoofdgebouw (a) – circa 15 meter hoog – geplaatst op een
groot betonnen plein (b). Daaronder bevinden zich nog enkele
expositieruimtes en voorzieningen voor bezoekers (c).
figuur 3
Het hoofdgebouw (a) is bekleed met 60.000 acrylstaven. Je ziet details op
afbeelding 5 en 6. De staven zijn in een soort rastervormige wand
gestoken en bewegen mee met de wind. Het gebouw contrasteert wat
vorm en textuur betreft sterk met gebruikelijke hoogbouw, zoals op de
achtergrond van afbeelding 4 te zien is.
62pBeschrijf voor het aspect vorm en het aspect textuur van het
hoofdgebouw een opmerkelijk verschil met gebruikelijke hoogbouw (zoals
op de achtergrond van afbeelding 4).
Op afbeelding 6 zie je dat de acrylstaven aan de uiteinden zaden
bevatten. De zaden zijn afkomstig van de Kew Millennium Seed Bank.
Deze zaadbank, die zijn oorsprong heeft in Kew Gardens, bestaat uit een
enorme collectie zaden van wilde planten, vooral van soorten die met
uitsterven bedreigd worden. De staven dienen ook als lichtkokers: ze
brengen daglicht het gebouw in, zoals te zien is op afbeelding 7 (het
interieur van het hoofdgebouw).
Bekijk afbeelding 4 tot en met 7.
Het paviljoen is te zien als een soort bewaarder van een kostbare schat.
72pLeg uit
− dat het exterieur van het paviljoen te zien is als bewaarder van een
schat, en
− dat de lichttoepassing die indruk van een kostbare schat versterkt.
Na afloop van de wereldtentoonstelling werd het paviljoen afgebroken en
werden de acrylstaven met zaden geschonken aan scholen, onder meer
aan scholen in China en Engeland. Deze actie doet denken aan de manier
waarop een paardenbloem haar zaden verspreidt. Zie figuur 4.
figuur 4
82pLeg uit
− op welke manier deze actie verwijst naar de paardenbloem, en
− welke boodschap de organisatie (de Engelse overheid) met deze actie
uitdraagt op scholen.
Begin twintigste eeuw was 'form follows function' een belangrijk
uitgangspunt voor architecten bij het ontwerpen van modernistische
gebouwen: die moesten zo functioneel mogelijk worden. Later in de
twintigste eeuw kwam hier kritiek op, omdat veel modernistische
gebouwen op elkaar gingen lijken.
Bekijk afbeelding 4.
Hieronder staan twee uitgangspunten die van toepassing zouden kunnen
zijn op het Engelse paviljoen van Heatherwick Studio.
1 Form follows fun (de vorm moet leuk zijn)
2 Form follows content (de vorm moet de inhoud laten zien)
91pKies het uitgangspunt dat jij het beste vindt passen bij het paviljoen.
Ondersteun je keuze met een argument.
opgave 2Dagelijkse taferelen
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 12
De zeventiende-eeuwse schilder Jan Steen was in het dagelijks leven
herbergier. De gebeurtenissen die plaatsvonden in zijn herberg vormden
een inspiratiebron voor zijn schilderijen, bijvoorbeeld voor het schilderij uit
1663 dat je ziet op afbeelding 8.
Bekijk afbeelding 8.
Een klein gezelschap vermaakt zich in een herberg. De man en vrouw op
de voorgrond behoren tot de gegoede burgerij. Jan Steen verbeeldt ze als
een ondeugend paar.
103pGeef aan de hand van de voorstelling van het paar drie voorbeelden
waaruit je het ondeugende kunt afleiden.
Het is een drukte van belang in de herberg: de kleine ruimte is vol
mensen, er lopen dieren rond en er slingeren spullen. Toch heeft de
schilder met een afgewogen compositie gezorgd voor rust en samenhang
in de voorstelling.
112pBeschrijf twee manieren waarop de compositie bijdraagt aan die
samenhang.
De schilderijen van Jan Steen bevatten boodschappen over hoe men zich
in die tijd diende te gedragen in het leven. In dit schilderij, met de titel In
weelde siet toe, wordt gewaarschuwd voor de gevolgen van leven in luxe
en overvloed.
Op figuur 5 zie je vier details uit het schilderij van afbeelding 8 en een rij
met zeven ondeugden.
figuur 5
123pNeem de letters van de detailafbeeldingen over op je antwoordblad.
Noteer bij elke letter de ondeugd die er het best bij past.
Let op: er blijven drie ondeugden over.
In de zeventiende eeuw was er veel vraag naar schilderijen die een
inkijkje gaven in het dagelijks leven. Burgers hingen dergelijke
genrestukken aan de muur ter verfraaiing van het interieur, maar ook om
andere redenen.
133pGeef nog drie verklaringen voor de interesse van burgers in dit soort
genrestukken (zoals die van Jan Steen).
Ook voor beeldend kunstenaar Daniel Spoerri (geb.1930) is het dagelijks leven een bron van inspiratie. Op afbeelding 9 zie je de restanten van een maaltijd die een aantal mensen in 1963 genuttigd had in een galerie in Parijs. Spoerri had enkele bevriende kunstenaars te eten uitgenodigd in de galerie. Na de maaltijd vroeg hij iedereen van tafel te gaan en "niets meer aan te raken". Hij plakte alles wat op tafel stond vast, en hing het tafelblad vervolgens aan de muur van de galerie, zoals in het werk op figuur 6. figuur 6
Het kunstwerk op afbeelding 9 is ook zo 'toevallig' ontstaan. Toch is het
alsof de kunstenaar na het vertrek van de gasten spullen iets verplaatst
heeft om de compositie spannender of harmonieuzer te maken.
142pLeg dit uit aan de hand van
− het 'omgevallen glas' onder in afbeelding 9, en
− de plaatsing van de lepels.
Spoerri maakt in zijn werk gebruik van bestaande 3D-voorwerpen.
151pHoe noem je het als een kunstenaar gebruikmaakt van (bestaande) 3D-
voorwerpen en die verwerkt in een beeld?
assemblage
clair-obscur
collage
happening
De jaren zestig waren een periode van verzet tegen maatschappelijke
normen en waarden. Ook kunstenaars, onder wie Spoerri, verzetten zich
tegen traditionele opvattingen over wat goede kunst was.
162pGeef twee traditionele opvattingen over goede kunst waartegen Spoerri
zich verzette. Ondersteun elk antwoord steeds met een voorbeeld uit het
werk op afbeelding 9.
Op afbeelding 10, 11 en 12 zie je drie foto's uit de serie Farmers (Boeren) van fotografe en beeldend kunstenaar Louise te Poele. Ze maakte de foto's in 2009 op het verjaardagsfeest van haar voormalige buurvrouw uit haar geboortedorp in de Achterhoek.
Bekijk afbeelding 10, 11 en 12.
Louise te Poele heeft de achtergrond steeds zwart gemaakt om het
dramatische effect te versterken.
173pLeg uit op welke drie manieren de zwarte achtergrond het dramatische
effect versterkt.
Louise te Poele heeft zich laten inspireren door zeventiende-eeuwse
schilderkunst, zowel door genrestukken, zoals die van Jan Steen, als door
zeventiende-eeuwse portretkunst. Van het laatste zie je een voorbeeld op
figuur 7 hieronder.
figuur 7
Frans Hals, Malle Babbe, 1633-1635
Bekijk afbeelding 10, 11 en 12.
183pGeef drie kenmerken van zeventiende-eeuwse genrestukken en/of
portretkunst die je herkent in het werk van Te Poele.
opgave 3Je gelooft je ogen niet
Vragen bij afbeelding 13 tot en met 21
De zeventiende-eeuwse Italiaanse kunstenaar Gianlorenzo Bernini was in zijn eigen tijd al een beroemde beeldhouwer en architect. Op afbeelding 13, 14 en 15 zie je een van zijn vroegste werken, een beeldengroep uit 1622. Bernini was toen 24 jaar. Het werk verbeeldt een moment uit het mythologische verhaal over Daphne en Apollo. Volgens deze mythe zou Apollo de god van de liefde, Cupido, beledigd hebben door diens pijl en boog af te pakken. Als reactie hierop schiet Cupido een gouden pijl in Apollo's hart, waardoor Apollo hevig verliefd wordt op de nimf Daphne. Cupido schiet op haar juist een loden pijl af die het vuur van de liefde dooft. Als Apollo zijn geliefde Daphne achtervolgt en haar bijna te pakken heeft, vraagt zij aan haar vader (een riviergod) om hulp. Hij laat haar voor altijd veranderen in een laurierboom.
Bekijk afbeelding 13, 14 en 15.
Bernini nam als uitgangspunt voor zijn werk het moment dat Daphne net
aan de greep van Apollo ontkomt door in een laurierboom te veranderen.
Kennelijk was dit moment voor Bernini het meest aantrekkelijk om te
verbeelden.
193pGeef drie redenen waarom juist dit moment voor de beeldhouwer het
meest aantrekkelijk was om te verbeelden.
De beeldengroep is een technisch meesterwerk. Het geheel is gehouwen
uit één stuk marmer. Marmer is zwaar en hard materiaal. Toch geloof je
bijna niet dat de beeldengroep van marmer is gemaakt, zo virtuoos heeft
Bernini het marmer bewerkt.
Bekijk afbeelding 13 tot en met 15, en de details op afbeelding 16 en 17.
203pBeschrijf aan de hand van drie verschillende voorbeelden waar die
virtuoze bewerking van het materiaal uit blijkt.
Het verhaal over Daphne en Apollo komt uit het boek Metamorfosen van
de Romeinse schrijver Ovidius, waarin goden en mensen steeds een
dramatische gedaanteverwisseling (metamorfose) ondergaan. Deze
verhalen hebben kunstenaars van alle tijden geïnspireerd.
211pGeef een reden waarom de 'gedaanteverwisseling' zo'n aantrekkelijk
onderwerp is voor kunstenaars.
"In 2008 ontdekten archeologen op de bodem van de Indische Oceaan een 2000 jaar oud scheepswrak propvol met kostbaarheden, kolossale beelden, gouden munten en spectaculaire sieraden. Honderden kunstwerken werden opgedoken en gerestaureerd." Zo begint het verhaal dat de Britse kunstenaar Damien Hirst de bezoeker vertelt bij de tentoonstelling Treasures from the Wreck of the Unbelievable (Schatten uit het wrak van De Ongelooflijke). In 2017 maakte de kunstenaar onder die noemer een tentoonstelling die plaatsvond in twee (!) grote musea in Venetië. Niet onbelangrijk: het verhaal dat hier gepresenteerd werd was verzonnen. Alle objecten uit de tentoonstelling zijn, anders dan het verhaal doet vermoeden, door Hirst en z'n team gemaakt. Alleen is op de tentoonstelling zelf nauwelijks terug te vinden dat het allemaal een verzinsel is.
Bekijk afbeelding 18, 19 en 20.
Hirst wil de indruk wekken dat deze bronzen beeldengroep (Hydra en Kali)
heel lang onder water heeft gelegen (en dus een archeologische vondst
is).
222pNoem twee aspecten van de beeldengroep die bijdragen aan deze indruk.
Op de tentoonstelling is een documentaire te zien, gemaakt door Hirst en
zijn team, over de expeditie op zee en het opduiken van de schat. Op
figuur 8 zie je het optakelen van een deel van de schat. Damien Hirst
komt zelf ook voor in de film: hij is de geldschieter die de hele expeditie
financiert.
figuur 8
232pGeef twee redenen waarom Hirst deze documentaire onderdeel laat zijn
van zijn tentoonstelling.
Hoe verder je in de tentoonstelling komt, hoe meer je als bezoeker het
gevoel krijgt dat er iets niet klopt. Zo zijn in sommige kunstwerken figuren
te herkennen uit de hedendaagse populaire cultuur, zoals te zien is op
afbeelding 21.
Bekijk afbeelding 21.
Door in zijn archeologische vondsten te verwijzen naar figuren uit de
populaire cultuur, zoals naar Baloe de beer, wil Hirst de bezoeker laten
nadenken over (de betekenis van) onze huidige cultuur.
242pLeg dit uit met een voorbeeld.
De tentoonstelling kreeg veel media-aandacht en riep zeer uiteenlopende
reacties op. Een journalist schreef: "Hij [Hirst] maakt je boos, hij maakt je
gek, hij maakt je vrolijk … Gaat dat zien!"
Uit het commentaar van deze journalist is zijn visie op wat kunst moet zijn
af te leiden.
252pLeg uit
− welke visie op kunst deze journalist heeft, gezien zijn commentaar, en
− geef vervolgens met een argument aan of je het eens bent met zijn
visie of juist niet.
opgave 4Wie de schoen past …
Vragen bij afbeelding 22 tot en met 26
Op afbeelding 22 zie je een schilderij uit 1937, gemaakt door de Belgische
kunstenaar René Magritte. De voorstelling van deze schoenen is grappig,
maar ook beangstigend.
Bekijk afbeelding 22.
262pBeschrijf twee aspecten van de voorstelling die bijdragen aan het
beangstigende gevoel.
De titel van het schilderij is Het rode model. Die titel versterkt het
beangstigende gevoel dat de voorstelling oproept nog eens.
271pLeg dit uit aan de hand van de titel en de voorstelling.
Het werk van Magritte vormt voor veel kunstenaars en ontwerpers een inspiratiebron. Zo ook voor de Belgische modeontwerper Jurgi Persoons. Op afbeelding 23 zie je een van zijn schoenontwerpen uit de lente- zomercollectie van 1997. De schoenen zijn voor de presentatie bevestigd op een grijze grondplaat en gefotografeerd door Frédéric Uyttenhove. Op afbeelding 24 zie je ze aan de voet van een model.
Het werk van Magritte wordt gerekend tot het surrealisme. Ook in de foto
op afbeelding 23 is de invloed van het surrealisme te herkennen.
282pBeschrijf aan de hand van de voorstelling op afbeelding 23 waaraan de
invloed van het surrealisme te herkennen is.
De foto die Uyttenhove maakte van de schoenen, is gebruikt voor het
affiche ter aankondiging van de tentoonstelling Footprint. De sporen van
schoenen in mode in het modemuseum in Antwerpen. Je ziet het affiche
op figuur 9. De tentoonstelling bood een historisch overzicht van ruim 400
schoenontwerpen.
figuur 9
Bekijk figuur 9.
Als onderdeel van het affiche van de tentoonstelling over schoenontwerp
krijgt de voorstelling van Uyttenhoves foto nieuwe betekenissen.
292pGeef twee nieuwe betekenissen die de foto krijgt in de context van het
affiche.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Producenten van sportschoenen vragen soms beroemde ontwerpers om
een exclusieve sneaker te ontwerpen. Op afbeelding 25 zie je de
Wing shoe (Vleugelschoen) die de Amerikaanse modeontwerper Jeremy
Scott in 2008 voor Adidas ontwierp.
Bekijk afbeelding 25.
Voor dit ontwerp heeft Scott zich laten inspireren door cartoons en
stripverhalen.
302pGeef met een aspect van de vormgeving en een aspect van de
voorstelling aan waaruit je die invloed van strips kunt afleiden.
Op afbeelding 26 zie je een exclusieve sneaker die Jeremy Scott ontwierp
Het ontwerp is gebaseerd op een Amerikaanse auto uit de jaren vijftig. De
lichtjes achter op de schoenen kunnen aan en in het materiaal zit een
metallic glans.
Bekijk afbeelding 25 en 26.
Het ontwerp op afbeelding 26 wekt de indruk gestroomlijnder te zijn dan
het ontwerp op afbeelding 25.
313pBeschrijf drie aspecten van de vormgeving van de sneaker op afbeelding
26 die het ontwerp gestroomlijnder doen lijken.
Voor een bedrijf als Adidas is het aantrekkelijk om ontwerpers als Jeremy
Scott en Jurgi Persoons aan zich te binden.
322pGeef twee redenen waarom dit aantrekkelijk is voor een bedrijf als Adidas.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
