opgave 1Uitstekende gebouwen
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9
Op afbeelding 1 zie je een fotomontage uit 1925 van de Russische kunstenaar en architect El Lissitzky. Het is een (nooit uitgevoerd) ontwerp voor een opvallend flatgebouw en staat bekend onder de naam Wolkenstrijker. Het overwegend horizontale gebouw, dat twee en deels drie verdiepingen telt, staat op drie pijlers van 50 meter hoog en zou 'de wolken kunnen aanraken en gladstrijken'. Op figuur 1 zie je een ontwerptekening die Lissitzky maakte van het gebouw.
figuur 1
Bekijk afbeelding 1 en figuur 1.
De fotomontage (afbeelding 1) was bedoeld voor het presenteren van het
ontwerp aan een breed publiek; de tekening (figuur 1) was bedoeld voor
vakgenoten van Lissitzky.
12pLeg uit dat
− de fotomontage geschikt is voor presentatie aan een breed publiek, en
− de tekening eerder bedoeld is voor vakgenoten.
Lissitzky wilde een architectuur ontwerpen voor de nieuwe mens, die zou
leven in een moderne, dynamische en door technologie geleide
samenleving. Op afbeelding 2 zie je hoe hij zich die nieuwe mens
voorstelde.
Bekijk afbeelding 2.
De nieuwe mens zoals Lissitzky die in de figuur op afbeelding 2 verbeeldt,
is modern en dynamisch. De vormgeving draagt hieraan bij.
23pNoem drie aspecten van de vormgeving die bijdragen aan het moderne
en/of dynamische karakter van de figuur op afbeelding 2.
In de pijlers van het gebouw plaatste Lissitzky liften. De lift zou onder de
grond uitkomen en aansluiten op het metronet van Moskou. Lissitzky
bedacht dat acht van dergelijke Wolkenstrijkers op de ring om het centrum
van de stad zouden moeten verrijzen, zoals te zien is op de plattegrond
op figuur 2.
figuur 2
Het ontwerp van de Wolkenstrijker (afbeelding 1) en de manier waarop de
gebouwen in de stad geplaatst zouden worden (figuur 2), paste bij
Lissitzky's visie op de nieuwe mens levend in een moderne, dynamische
samenleving.
32pLeg aan de hand van
− de architectuur uit dat de Wolkenstrijker paste bij 'de nieuwe mens', en
− dat de plaatsing van deze gebouwen in de stad paste bij het beeld van
een moderne, dynamische samenleving.
Op afbeelding 3 en 4 zie je het voormalige ministerie van Wegenbouw en
Transport in Tbilisi, de hoofdstad van Georgië. Het gebouw werd in de
jaren zeventig van de vorige eeuw ontworpen door architect en minister
van bouwzaken Chakhava en architect Jalaghania. Het geheel is tegen
een heuvel gebouwd, zoals je ziet op figuur 3.
figuur 3
Bekijk afbeelding 1, 3 en 4 en figuur 1 en 3.
Het gebouw wordt in de architectuurgeschiedenis regelmatig vergeleken
met de Wolkenstrijker van Lissitzky. Het ontwerp van Lissitzky is wat
betreft de constructie uitdagender dan het ontwerp van het
ministeriegebouw.
42pLeg aan de hand van de constructie uit waarom de Wolkenstrijker
uitdagender is dan het ministeriegebouw. Betrek beide gebouwen in je
antwoord.
Bekijk afbeelding 3 en 4 en figuur 3.
Het exterieur van het ministeriegebouw roept associaties op met het
werkveld van het ministerie: wegenbouw en transport. Zo doen de
lintvensters denken aan stukken spoorrails.
53pGeef nog drie voorbeelden van het exterieur die associaties oproepen met
wegenbouw en transport.
Op afbeelding 5 tot en met 8 zie je Balancing Barn (Balancerende schuur)
uit 2010. Het gebouw is bedoeld als vakantiehuis. Architectenbureau
MVRDV ontwierp het in opdracht van Living Architecture, een organisatie
die een breed publiek kennis wil laten maken met moderne architectuur.
Het zijn veelal gebouwen op het platteland in Engeland.
Het huis is 30 meter lang en gemaakt van staal en beton. De binnenzijde
is afgewerkt met hout. De gevelbekleding bestaat uit metalen platen.
Op figuur 4 zie je dat de helft van het huis boven de grond zweeft. Vanuit
de woonkamer (afbeelding 9) kun je via het 'tapijt van glas' in de diepte
kijken. Op het uiterste puntje van het huis is de afstand tot de grond
6 meter. Hier hangt een schommel. Helemaal rechts (bij de pijl op
figuur 4) is de entree.
figuur 4
Bekijk afbeelding 5 tot en met 9 en figuur 4.
Op afbeelding 5 zie je de vrij normale entree van de woning. Toch zullen
de binnen- en de buitenkant van de woning de bezoeker verrassen.
62pBeschrijf op welke manier de bezoeker verrast wordt
− als hij de eerste keer via de entree naar binnen loopt, en
− als hij de eerste keer buitenom loopt.
Bekijk afbeelding 7 en 8 en figuur 4.
De overhangende architectuur stelt bijzondere eisen aan de constructie.
Die moet ervoor zorgen dat het gebouw stevig en stabiel blijft bij diverse
belastingen, ook als er acht of meer mensen een feestje houden in de
woonruimte boven de schommel.
72pNoem twee aspecten van de constructie van Balancing Barn die zorgen
voor stevigheid en/of stabiliteit. Geef bij elk aspect aan waardoor het
bijdraagt aan stevigheid en/of stabiliteit.
Bekijk afbeelding 5 tot en met 8.
Balancing Barn is te zien als een voorbeeld van postmoderne
architectuur. Zo verwijst de vorm van het gebouw naar die van traditionele
Engelse schuren.
82pBeschrijf nog twee kenmerken van postmoderne architectuur die je ziet in
het exterieur van Balancing Barn.
Het voornaamste doel van Living Architecture is dat vakantiegangers het
platteland van Engeland leren kennen. Volgens de organisatie draagt
moderne architectuur bij aan het sterker ervaren van de natuurlijke
omgeving.
Bekijk afbeelding 6 tot en met 9.
91pBen je van mening dat de moderne architectuur van dit vakantiehuis
bijdraagt aan een sterkere ervaring van de natuurlijke omgeving?
Beargumenteer je antwoord.
opgave 2Bedriegen en bedrogen worden
Vragen bij afbeelding 10 tot en met 13
Op afbeelding 10 zie je Kweepeer, kool, meloen en komkommer uit 1602
van de Spaanse kunstenaar Juan Sanchez Cotán. Het stelt een nis in een
(kelder)muur voor waarin vroeger voedsel koel en droog werd bewaard.
Stukken groente en fruit werden vaak opgehangen om ze te beschermen
tegen rotting en knaagdieren.
Bekijk afbeelding 10.
De schilder wil de indruk wekken dat de beschouwer zelf voor de nis in de
kelder staat.
103pBeschrijf drie manieren waarop de schilder dit effect bereikt.
Het schilderij verbeeldt een tafereel uit het dagelijks leven. Om het
schilderij spannend te maken heeft de schilder het een dramatische
uitstraling gegeven.
112pBeschrijf aan de hand van een aspect van de voorstelling en het
lichtgebruik waardoor deze dramatische uitstraling ontstaat.
Op afbeelding 11 zie je een stilleven uit 1668 van de Vlaamse schilder
Cornelis Gijsbrechts.
Het onderwerp van dit werk is 'schilderkunst'. Je ziet een schilderij op een
spieraam afgebeeld en een schilderstok: dat is een stok die werd gebruikt
om de hand waarmee je schildert te ondersteunen.
123pNoem nog drie aspecten van de voorstelling die verwijzen naar het
onderwerp schilderkunst.
Op het stilleven zijn onder andere een doodskop, een zandloper en een
gedoofde kaars te zien. Dit zijn vanitas-symbolen die verwijzen naar de
tijdelijkheid van het aardse leven.
Bekijk afbeelding 11.
Gijsbrechts heeft nog een opmerkelijk vanitas-symbool verwerkt in het
schilderij: het doek van het stilleven laat in de rechter bovenhoek los. Dit
symbool is bedoeld als waarschuwing voor schilders die de werkelijkheid
zo levensecht mogelijk proberen na te bootsen.
131pGeef aan waarvoor de schilder precies waarschuwt.
Gijsbrechts werkte als hofschilder voor koning Frederik III van
Denemarken. Deze koning stond bekend om zijn voorliefde voor kunst en
wetenschap. Gijsbrechts maakte voor hem een hele serie van dit soort
vanitas-schilderijen. Daarmee kon de koning indruk maken op zijn gasten
en hen vermaken. Ze dienden als aanleiding voor gesprekken,
bijvoorbeeld over wat 'werkelijkheid' is.
142pLeg uit waarom een dergelijk schilderij een goed aanknopingspunt vormt
voor een gesprek over wat 'werkelijkheid' is.
Op afbeelding 12 zie je het schilderij Golden Boy (2015) van de Australische kunstenaar Gregory Hodge. Het is gemaakt van acrylverf op papier, dat vervolgens op een kunststof drager is geplakt. Het schilderij is gebaseerd op een zeventiende-eeuws fresco op het gewelf van een kerk in Rome. Je ziet het fresco op afbeelding 13. Hier lijkt het plafond zich te openen naar de hemel, en zie je engelen maar ook heiligen opstijgen naar een centraal geplaatst religieus symbool (voor Christus).
Vergelijk afbeelding 12 en 13.
Hodge: "Ik was niet geïnteresseerd in het direct overnemen van de
motieven, ik maakte geen figuratieve schilderijen, maar ik wilde een
abstracte taal ontwikkelen die de essentie van deze fresco's verbeeldt."
Toch bevat zijn abstracte schilderij elementen die te herleiden zijn tot
bepaalde aspecten uit de voorstelling, zoals de kleine goudgele cirkels
aan de rand van het schilderij die verwijzen naar de decoraties (rozetten)
in de gewelfschildering.
152pBeschrijf nog twee elementen die verwijzen naar aspecten uit de
voorstelling in de gewelfschildering.
Het schilderij van Hodge lijkt driedimensionaal.
163pBeschrijf drie verschillende manieren waarop Hodge deze illusie van
driedimensionaliteit bereikt.
Op schilderijen met bedrieglijk echte voorstellingen van de werkelijkheid,
zoals bij het zeventiende-eeuwse schilderij van Cotán, is vaak nauwelijks
te zien dat het werk geschilderd is. Het ontbreken van een (zichtbare)
toets of handschrift versterkt het illusionistisch effect.
Je kunt stellen dat Hodge zijn handschrift juist zichtbaar maakt.
172pGeef een argument dat deze stelling ondersteunt. Geef vervolgens een
tegenargument.
opgave 3Met een gouden randje
Vragen bij afbeelding 14 tot en met 17
Op afbeelding 14 zie je het kunstwerk Fountain (Fontein) uit 1917 van
Marcel Duchamp.1)
Bekijk afbeelding 14.
Duchamp heeft voor dit werk een bestaand object gebruikt: een
zogenaamd urinoir.
183pNoem drie ingrepen die Duchamp heeft verricht om het urinoir tot een
kunstwerk te maken.
Duchamp zond dit werk in voor een tentoonstelling van de Society of
Independent Artists onder een andere naam (R. Mutt). Deze
tentoonstelling voor 'onafhankelijke kunstenaars' hanteerde minder
strenge toelatingseisen dan de meeste kunstsalons uit die tijd. Toch werd
het werk niet tentoongesteld. Blijkbaar riep het veel discussie op.
192pGeef twee verklaringen voor het feit dat het kunstwerk Fountain in die tijd
zo omstreden was.
Fountain wordt gezien als een (vroeg) voorbeeld van conceptuele kunst.
202pLeg uit waarom Fountain kan worden gezien als een voorbeeld van
conceptuele kunst. Betrek het kunstwerk in je antwoord.
Duchamp heeft veel invloed gehad op andere kunstenaars. Op afbeelding
15 zie je het kunstwerk dat Maurizio Cattelan in 2016 maakte. Het bestaat
uit een massief gouden toiletpot ter waarde van ruim een miljoen dollar.
Het kunstwerk was geïnstalleerd in de wc van het Guggenheim Museum
in New York. Bezoekers konden er echt gebruik van maken.
Bekijk afbeelding 15.
Dit kunstwerk bleek een enorme publiekstrekker te zijn. Mensen stonden
uren in de rij om op deze wc te mogen gaan.
213pGeef drie verklaringen voor de enorme aantrekkingskracht van dit werk op
het publiek.
noot 1 Onder wetenschappers bestaat discussie over aan wie het werk Fountain moet
worden toegeschreven: aan Marcel Duchamp of aan Elsa von Freytag-Loringhoven.
De titel van het werk op afbeelding 15 is America. De Verenigde Staten
van Amerika wordt vaak gezien als het land van de onbegrensde
mogelijkheden. Veel mensen komen naar Amerika met de verwachting dat
ze er rijk en gelukkig worden: de Amerikaanse droom.
Bekijk afbeelding 15.
Je zou het kunstwerk kunnen zien als commentaar op de 'Amerikaanse
droom'.
221pGeef een argument dat deze stelling ondersteunt. Betrek het kunstwerk in
je argumentatie.
America werd ter gelegenheid van een solotentoonstelling van Cattelan in
2019 geëxposeerd in Blenheim Palace (zie figuur 5) in Engeland.
Blenheim Palace is de geboorteplek van de Britse oud-premier Winston
Churchill. Je ziet de toiletruimte in Blenheim Palace op afbeelding 16.
figuur 5
Bekijk afbeelding 16 en figuur 5.
De omgeving waarin een kunstwerk getoond wordt, is vaak van invloed op
hoe het werk door de beschouwer ervaren en verklaard wordt. Ook
Cattelans kunstwerk America is veranderd nu het in Blenheim Palace
(Paleis Blenheim) geplaatst is en niet in een Amerikaans museum.
232pGeef aan in welk opzicht de plaatsing van het kunstwerk in Blenheim
Palace van invloed is
− op hoe het kunstwerk daar ervaren wordt.
− op de betekenis van het kunstwerk.
Twee dagen na de opening van de tentoonstelling werd de gouden
toiletpot gestolen uit Blenheim Palace. Kort daarna bracht de
verzekeringsmaatschappij Generali een reclamecampagne uit voor het
verzekeren van kunstverzamelingen. Je ziet een poster uit deze
campagne op afbeelding 17.
De poster toont Maurizio Cattelan zelf met een replica van de gestolen
toiletpot onder zijn arm. De bovenste tekstregel luidt (in vertaling): "Grote
kunstenaars stelen". De tekst linksonder luidt: "Kunst verzekert
creativiteit, Generali verzekert kunst".
Bekijk afbeelding 17.
Cattelan heeft vast om financiële redenen meegewerkt aan deze
reclamecampagne, maar hij zal ook de dubbelzinnige betekenis van de
poster zeer gewaardeerd hebben.
242pGeef twee manieren waarop je de poster met de tekst "Grote kunstenaars
stelen" kunt uitleggen. Betrek het kunstwerk van Catellan in je antwoord.
opgave 4Wow!
Vragen bij afbeelding 18 tot en met 25
Le Bon Marché is een van de eerste grote warenhuizen in Europa. Het is gebouwd in de eerste helft van de negentiende eeuw, bevindt zich in het centrum van Parijs en trekt tot op de dag van vandaag veel klanten en andere bezoekers. Het warenhuis geeft regelmatig beroemde, toonaangevende kunstenaars en ontwerpers opdracht om voor hun winkel iets te ontwerpen, zoals publiciteitsmateriaal.
Op figuur 6 zie je een prent uit 1872 die een indruk geeft van het interieur
van dit warenhuis destijds.
figuur 6
Op afbeelding 18 en 19 zie je twee affiches die artikelen aanprijzen voor
de speelgoedafdeling. Het affiche op afbeelding 18 is ontworpen door
G. Cazenove in 1920, kort na de Eerste Wereldoorlog. Het affiche op
afbeelding 19 werd in 1926 ontworpen door Charles Loupot.
Bekijk afbeelding 18 en 19.
De voorstelling op afbeelding 18 richt zich vooral op de belevingswereld
van de volwassene, terwijl de voorstelling op afbeelding 19 meer verwijst
naar de belevingswereld van het kind.
254pBeschrijf
− twee manieren waarop de voorstelling van het affiche op afbeelding 18
zich richt op volwassenen.
− twee manieren waarop de voorstelling op afbeelding 19 verwijst naar
de belevingswereld van het kind.
Bekijk afbeelding 19.
Charles Loupot liet zich bij het ontwerpen van zijn affiche inspireren door
nieuwe ontwikkelingen in de schilderkunst uit die tijd, zoals het kubisme
en het futurisme.
263pNoem drie aspecten van de vormgeving waaruit je de invloed van deze
moderne stromingen kunt afleiden.
Het affiche van Loupot hing op veel plekken in Parijs en moest
voorbijgangers naar het warenhuis lokken.
Vergelijk afbeelding 18 en 19.
De vormgeving van het affiche op afbeelding 19 leent zich beter voor dit
doel dan het affiche op afbeelding 18.
273pLeg dit uit aan de hand van drie aspecten van de vormgeving van het
affiche op afbeelding 19.
Op afbeelding 20 zie je het affiche dat Le Bon Marché uitbracht bij de
themaweken over Los Angeles in 2018. Deze metropool aan de westkust
van de Verenigde Staten is bekend vanwege het gunstige klimaat, de
ligging aan zee en de entertainmentindustrie.
Op het affiche staat "Vu Au Bon Marche – welcome to Los Angeles – rive
gauche" (Nu te zien in Bon Marché – welkom in los Angeles – zuidelijke
oever Parijs). Le Bon Marché is gevestigd aan de zuidoever van de Seine
in Parijs, midden in een luxueus winkelgebied.
Bekijk afbeelding 20.
De ontwerper van het affiche wil de indruk wekken dat de bezoeker van
Le Bon Marché straks een shopping center in Los Angeles betreedt.
282pBeschrijf twee aspecten van de voorstelling die bijdragen aan dit effect.
Ook een groot deel van de inrichting van het warenhuis stond tijdens deze
weken in het teken van Los Angeles. Op afbeelding 21 zie je een foto van
een display voor strand- en cadeau-artikelen.
De inrichting lijkt niet alleen gebaseerd op beelden van de Amerikaanse
westkust, maar ook op Amerikaanse popart. Op afbeelding 22 zie je Still
Life #60 (1973) van de popart-kunstenaar Tom Wesselman. Het
driedimensionale werk bestaat uit een ensemble van panelen die met
olieverf beschilderd zijn.
Bekijk afbeelding 21 en 22.
292pBeschrijf aan de hand van twee aspecten van de inrichting waaruit je die
invloed van popart kunt afleiden.
Ter gelegenheid van deze themaweken vroeg het warenhuis de beroemde
Amerikaanse skater, dj en ontwerper Scott Oster om een tijdelijke
installatie te ontwerpen. Op afbeelding 23 tot en met 25 zie je de
skateramp die hij samen met het architectenbureau MANA ontwierp. Op
figuur 7 zie je de contour van het object ingetekend in de foto.
figuur 7
De kubus, Le Cube, is gemaakt van spiegelende platen en bevindt zich in
het hart van het warenhuis. In het midden is een cilindervorm, een tunnel
uitgespaard. Er klonk muziek uit de ramp en door een ingebouwde
lichtinstallatie veranderde de tunnel voortdurend van kleur. Een paar keer
per dag waren er demonstraties van professionele skaters.
Bekijk de afbeelding 23, 24 en 25 en figuur 7.
Le Cube is een spectaculaire installatie. De spiegelende installatie past
goed bij de functie en de vormgeving van dit luxe warenhuis.
302pLeg uit dat Le Cube zowel qua functie als vormgeving goed past bij dit
warenhuis.
De website van Le Bon Marché vermeldt dat kunst sinds jaar en dag een
belangrijke plek inneemt binnen het bedrijf. Kunstenaars en ontwerpers
"dragen andere perspectieven aan op nieuwe werelden en openen deuren
naar nieuwe mogelijkheden".
Le Bon Marché investeert regelmatig in kunstenaars en geeft ze een
podium. Een installatie zoals Le Cube biedt het bedrijf zelf echter ook
voordelen.
312pGeef twee voordelen die een installatie als Le Cube het warenhuis biedt.
Je zou ook kritiek kunnen hebben op deze installatie, waarbij skatecultuur
van de straat in een luxe warenhuis wordt gepresenteerd.
321pGeef een argument dat deze stelling ondersteunt.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
