opgave 2Spoelwormen
In een folder staat:

Spoelwormen zijn wormen die in de dunne darm van mensen kunnen voorkomen. Ze worden ongeveer 40 centimeter lang. Eitjes van spoelwormen komen met de ontlasting naar buiten. Soms komen de eitjes op groenten of fruit terecht. Zo kunnen ze bij het eten ingeslikt worden. De jonge wormen die in het verteringskanaal uit de eitjes komen, kruipen door de wand van de dunne darm heen. Zo komen ze in het bloed terecht dat ze onder andere naar de lever en de longen vervoert.
11pAls we over een spoelworm praten, hebben we het dan over een weefsel, een
orgaan of een organisme?
A een weefsel
B een orgaan
C een organisme
22pIn de tekst worden samen met het verteringsstelsel ook delen van andere
orgaanstelsels genoemd.

Geef de naam van twee andere orgaanstelsels die in de tekst ter sprake
komen.
........................................................................................................................
........................................................................................................................
31pIn de afbeelding is een gedeelte van het verteringsstelsel
weergegeven.
Welke letter geeft het deel aan waarin volgens
de informatie jonge spoelwormen voorkomen?
A alleen letter P
B alleen letter Q
C zowel letter P als letter Q
opgave 3De galago
41pGalago's zijn apen die 50 centimeter groot kunnen
worden.
Het zijn nachtdieren die in bomen leven.
De dieren komen voor in de bossen in Afrika.
Galago's eten vooral insecten en vruchten.
Galago's kunnen vliegende insecten als sprinkhanen
en motten uit de lucht grijpen met hun voorpoten.
Soms eet een galago ook een hagedis of een vogeltje.
Overdag slapen galago's in holle bomen of in
zelfgebouwde nesten.
Welk type kiezen heeft een galago?
A knipkiezen
B knobbelkiezen
C plooikiezen
52pHet omzetten van stoffen, zoals bij het eten, is een levenskenmerk.

Geef twee andere levenskenmerken die bij galago’s kunnen voorkomen.
........................................................................................................................
........................................................................................................................
opgave 4Streptokokken-infectie
61pStreptokokken zijn bacteriën.
Door een streptokokken-infectie kunnen verschillende ziekten ontstaan.
Zo kunnen als gevolg van een streptokokken-infectie de hartkleppen een andere
vorm krijgen.
Deze kleppen sluiten dan niet goed meer.
Heeft dit gevolgen voor de bloedruk in de aorta?
A nee
B Ja, de bloeddruk neemt af.
C Ja, de bloeddruk neemt toe.
opgave 5Bruinbrood en beschuit

Bruinbrood en beschuit worden beide van tarwe gemaakt. In de tabel is de samenstelling van deze voedingsmiddelen weergegeven. Per 100 gram voedingsmiddel: voedingsstof bruinbrood beschuit eiwit (g) 8 14 vet (g) 2,5 7 koolhydraten (g) 43 74 mineralen (mg) 896,5 681,5 vitamine B (mg) 0,37 0,24 water (g) 40 5
71pUit de tabel blijkt dat 100 gram bruinbrood en 100 gram beschuit verschillende
hoeveelheden voedingsstoffen bevatten.
Een snee bruinbrood weegt gemiddeld 30 gram.
Een beschuit weegt gemiddeld 10 gram.
Waardoor krijg je meer eiwit binnen: door het eten van één snee bruinbrood of
door het eten van één beschuit? Of maakt het geen verschil?
A door het eten van één snee bruinbrood
B door het eten van één beschuit
C het maakt geen verschil
81pBruinbrood en beschuit bevatten vitamine B.
Over vitamine B worden twee uitspraken gedaan.

Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.
91pTot welke groep stoffen behoort vitamine B?
A tot de beschermende stoffen
B tot de bouwstoffen
C tot de brandstoffen
opgave 6Gemiddelde energiebehoefte
101pWetenschappers hebben onderzoek gedaan naar de gemiddelde
energiebehoefte bij vrouwen.
Een deel van de resultaten is weergegeven in de tabel.

Leg uit waardoor de gemiddelde energiebehoefte bij zwangere vrouwen het
grootst is.
........................................................................................................................
........................................................................................................................
opgave 9Implanon
131pIn een artikel staat het volgende:

Implanon is een voorbehoedmiddel. Het heeft de vorm van een staafje dat zo groot is als een lucifer. Dit staafje wordt door een dokter bij een vrouw onder de huid van een bovenarm geplaatst. Daar geeft het hormonen af die de ovulatie remmen. Als het staafje wordt verwijderd, is de vrouw na een maand weer vruchtbaar.
Drie andere voorbehoedmiddelen zijn: de pil, het condoom en het spiraaltje.
Met de werking van welk voorbehoedmiddel komt de beschreven werking van
Implanon overeen?
A met die van de pil
B met die van het condoom
C met die van het spiraaltje
opgave 10Een maisplant
141pVindt de bestuiving bij een maïsplant plaats door de wind of door insecten? Leg
uit waaraan je dat in de afbeelding kunt zien.
........................................................................................................................
........................................................................................................................
151pIn welke maïsbloem kunnen zaden worden gevormd?
A alleen in bloem P
B alleen in bloem Q
C zowel in bloem P als in bloem Q
opgave 11Hepatitis A
In een folder staat:

Hepatitis A (geelzucht) is een infectie van de lever. Het wordt veroorzaakt door een virus. Hepatitis A is erg besmettelijk. Ieder jaar worden in de hele wereld meer dan 10 miljoen mensen met dit virus besmet. Dit gebeurt bijvoorbeeld in ontwikkelingslanden waar geen goed drinkwater is. Een reiziger die naar dit soort landen wil, krijgt het advies om zich te laten inenten.
161pIn de afbeelding zijn enkele organen weergegeven.
Welke letter geeft de lever aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
171pDoor het inenten komt in het bloed de vorming van antistoffen tegen hepatitis A
op gang.
Welke bloeddeeltjes maken deze antistoffen?
A de bloedplaatjes
B de rode bloedcellen
C de witte bloedcellen
opgave 12Nordic Walking
181pIn een folder staat:

Nordic Walking is een nieuwe sport die lijkt op langlaufen: lopen met stokken, maar zonder ski’s. Deze vorm van wandelen is ontstaan in Finland. Bij Nordic Walking worden de nek-, schouder- en armspieren intensief gebruikt. Daarnaast worden vooral de rug-, buik-, heup- en beenspieren sterk aangespannen. Bij een juist uitgevoerde techniek ligt het totale energiegebruik 20% hoger dan bij sportief wandelen.
Twee bloedvaten zijn: de armslagader en de beenslagader.
Via welk bloedvat zal er - vergeleken met sportief wandelen - meer brandstof
worden vervoerd?
A alleen via de armslagader
B alleen via de beenslagader
C zowel via de armslagader als via de beenslagader
opgave 13Een afsluiting door een niersteen
191pIn de afbeelding is een deel van het uitscheidingsstelsel weergegeven.
Op plaats P sluit een niersteen de doorvoer helemaal af.
Wat is het gevolg van deze afsluiting?
A Er kan geen afvoer van bloed meer plaatsvinden uit deze nier.
B Er kan geen afvoer van urine meer plaatsvinden uit de blaas.
C Er kan geen afvoer van urine meer plaatsvinden uit deze nier.
opgave 15Minder goed horen
211pSoms kan iemand minder goed horen door een beschadiging van de
zintuigcellen in het slakkenhuis.

Leg uit waardoor iemand minder goed hoort als de zintuigcellen in het
slakkenhuis beschadigd zijn.
........................................................................................................................
........................................................................................................................
opgave 16Schimmels
221pSchimmels komen overal op de wereld voor.
Wetenschappers denken dat er 1.500.000 verschillende soorten schimmels
bestaan.
Daarvan is maar een klein deel door hen beschreven (zie de afbeelding).
Hoeveel procent van de verschillende soorten schimmels is beschreven?
A 5%
B 10%
C 90%
D 95%
231pEen bepaalde soort schimmel kan zich voortplanten met sporen die allemaal
hetzelfde zijn.
Als zo’n spore op een goede groeiplaats terechtkomt, groeit daaruit een
zwamvlok. Dit is een netwerk van draadvormige cellen.
Op verschillende plaatsen vormen zich bolletjes op de zwamvlok.
Uit zo’n bolletje groeit een paddenstoel, die weer miljoenen sporen kan vormen.
Welke vorm van voortplanting wordt hierboven beschreven?
A alleen geslachtelijke voortplanting
B alleen ongeslachtelijke voortplanting
C zowel geslachtelijke als ongeslachtelijke voortplanting
241pSommige paddenstoelen worden als
voedingsmiddel gebruikt, bijvoorbeeld
champignons.
In de 17e eeuw ontdekte men dat
champignons groeien op een mengsel van
mest en stro.
Er groeiden er meer als de mest werd
begoten met water waarmee men
champignons had gewassen.

Leg uit waardoor er meer champignons groeien als de mest wordt begoten
met water waarmee champignons zijn gewassen.
........................................................................................................................
........................................................................................................................
251pSommige mensen eten geen vlees.
Ze zoeken daarom naar producten die vlees kunnen vervangen bij een maaltijd.
Hieronder is een deel van de voedingsmiddelentabel weergegeven.
Per 100 gram voedingsmiddel:

Zijn champignons goede vleesvervangers? Leg je antwoord uit met behulp
van de informatie.
........................................................................................................................
........................................................................................................................
261pDe vorm van de spore is niet bij elke soort schimmel hetzelfde.
Hieronder zijn vier verschillende sporen weergegeven.
Ook is een determineerlijst voor sporen afgebeeld.

determineerlijst voor sporen 1A de spore heeft de vorm van een draad.....................................................2 1B de spore heeft een andere vorm..............................................................3 2A de spore heeft een gladde buitenkant ............................Goriolus versicolor 2B de spore heeft kleine ribbels..........................................Gomphus clavatus 3A de spore heeft een driekantige vorm...........................Thelephora terrestris 3B de spore heeft een andere vorm..............................................................4 4A de spore een gladde buitenkant......................................Agaricus bisporus 4B de spore heeft een buitenkant met veel stekels ................. Laccaria laccata
Spore 2 is van de champignon.
Wat is de Latijnse naam van de champignon? Gebruik de bovenstaande
informatie.
A Agaricus bisporus
B Gomphus claviatus
C Goriolus versicolor
D Laccaria laccata
E Thelephora terrestris
opgave 17Kenmerken van een man
271pTwee kenmerken van een man zijn:
1 Bij een man treedt baardgroei op.
2 Een man heeft meestal een zwaardere stem dan een vrouw.

Zijn dit twee primaire geslachtskenmerken of twee secundaire
geslachtskenmerken? Leg je antwoord uit.
........................................................................................................................
........................................................................................................................
opgave 18Een goudvis
281pDe lichaamstemperatuur van een goudvis wisselt met de omgeving.
Zo gaat de lichaamstemperatuur van een goudvis omhoog als het water rond het
dier warmer wordt.
Hij wordt dan actiever en zwemt sneller heen en weer dan in koud water.
Verandert de snelheid van ademhaling van een goudvis als de
lichaamstemperatuur hoger wordt?
A nee
B Ja, de snelheid van ademhaling van de goudvis wordt groter.
C Ja, de snelheid van ademhaling van de goudvis wordt kleiner.
opgave 19Groot dooiermos
291pGroot dooiermos is een opvallende soort korstmos.
De kleur is meestal groen/geel.
Groot dooiermos groeit op de schors van bomen, maar ook op stenen en
dakpannen.
In groot dooiermos kan onder andere fotosynthese plaatsvinden.
Hierbij wordt glucose gemaakt.
Welke andere stof ontstaat hierbij?
A koolstofdioxide
B water
C zuurstof
opgave 20Tandplak
301pEr zijn speciale tandpasta's met bacterie-remmende stoffen die plakvorming op
tanden tegengaan.
Welk deel van een tand wordt vooral beschermd door zo’n speciale tandpasta?
A de tandzenuw
B het tandbeen
C het tandglazuur
311pRegelmatig wordt tandplak doorgeslikt.
Toch worden bacteriën die voorkomen in tandplak vrijwel niet gevonden in de
dunne darm.

Leg uit waardoor deze bacteriën niet levend in de dunne darm voorkomen.
........................................................................................................................
........................................................................................................................
opgave 22Tabaksrook en trilharen
331pWat is de functie van de trilharen van het slijmvlies?
........................................................................................................................
341pHet neusslijmvlies bevat trilharen.
Op welke andere plaats bevinden zich ook trilharen?
A in de longblaasjes
B in de luchtpijp
C in de mondholte
opgave 24Vlekken zien

Meestal gaat licht ongehinderd door het glasachtig lichaam naar het netvlies. Maar soms wordt het glasachtig lichaam troebel, bijvoorbeeld bij oudere mensen. Een troebel glasachtig lichaam geeft schaduwen op het netvlies. Hierdoor ziet zo iemand vlekken die bewegen. Het is een lastige, maar onschuldige aandoening.
361pIn de afbeelding is een doorsnede van een oog weergegeven.
Welke letter geeft het deel aan dat is aangetast bij iemand die zulke vlekken
ziet?
A letter P
B letter Q
C letter R
opgave 25Een ontsteking van de mannelijke voortplantingsorganen
372pSoms dringen bacteriën via de urinewegen delen van het mannelijke
voortplantingsstelsel binnen.
Zo kunnen ontstekingen ontstaan in de organen die met de letters P en Q zijn
aangegeven.

Wat is de naam van orgaan P? En wat is de naam van orgaan Q?
Orgaan P =......................................................................................................
Orgaan Q =.....................................................................................................
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 26Vlaamse gaai

Vlaamse gaaien zijn van oorsprong echte bosvogels. In het voorjaar voeden ze hun jongen vooral met insecten. Dit kunnen bijvoorbeeld rupsen zijn die van eikenbladeren leven. In het najaar schakelen Vlaamse gaaien over op plantaardig voedsel. Vooral de zaden (eikels) van eikenbomen eten ze graag. De vogel verstopt de eikels op verschillende plaatsen in het bos. In de winter weet hij niet alle plaatsen terug te vinden.
381pIn de tekst worden de namen van drie organismen genoemd.
Wat is de volledige voedselketen, waarvan deze organismen volgens de tekst
deel uitmaken?
A eik

rups

Vlaamse gaai
B eik

Vlaamse gaai

rups
C rups

Vlaamse gaai

eik
391pIs de Vlaamse gaai een consument, een producent of een reducent?
A een consument
B een producent
C een reducent
401pDe Vlaamse gaai vindt niet alle verstopte zaden van de eik terug.

Welk voordeel heeft dit voor de eikenboom?
........................................................................................................................
........................................................................................................................