bronnen

Eindexamen biologie vmbo bb 2009, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
- Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1).
- Geef verbeteringen aan volgens voorbeeld 2 of 3.
A
A
A

naslag(1) B (2) XB (3) B XB

D D Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 2Orgaanstelsels

11p
In de afbeelding zijn onder andere enkele orgaanstelsels schematisch
weergegeven.
figuur bij de opgave
Drie orgaanstelsels zijn: het geraamte, het voortplantingsstelsel en het
zenuwstelsel.
Van welke twee orgaanstelsels is een deel in de afbeelding te zien?
A van het geraamte en van het voortplantingsstelsel
B van het geraamte en van het zenuwstelsel
C van het voortplantingsstelsel en van het zenuwstelsel

opgave 3Een ademhalingsprobleem

21p
In de afbeelding is een deel van het ademhalingsstelsel weergegeven.
Bij sommige mensen ontstaan problemen met de ademhaling doordat de delen
die met letter P zijn aangegeven afsterven.
figuur bij de opgave
Geef de naam van P.
........................................................................................................................

opgave 4Het oor

31p
Het oor bestaat uit verschillende delen.
Elk deel heeft een andere taak.
Drie delen van het oor zijn: de gehoorzenuw, de oorschelp en een
gehoorbeentje.
Welk van deze delen geeft impulsen door?
A de gehoorzenuw
B de oorschelp
C een gehoorbeentje
41p
Als we over een oor praten, hebben we het dan over een weefsel, een orgaan of
een organisme?
A over een weefsel
B over een orgaan
C over een organisme

opgave 5Het nijlpaard

Nijlpaarden zijn dieren die in Afrika in het wild leven. Ze hebben een groot rond lichaam en korte poten. De mannetjes kunnen ongeveer 3000 kg zwaar worden. Nijlpaarden zijn overdag meestal in het water te vinden.…

Nijlpaarden zijn dieren die in Afrika in het wild leven. Ze hebben een groot rond lichaam en korte poten. De mannetjes kunnen ongeveer 3000 kg zwaar worden. Nijlpaarden zijn overdag meestal in het water te vinden. Als het in de avond wat koeler wordt, komen de nijlpaarden aan land. Ze gaan dan op zoek naar planten zoals gras. Hieronder is een nijlpaard weergegeven.

51p
Is het nijlpaard een consument, een producent of een reducent?
Gebruik hierbij de bovenstaande informatie.
A een consument
B een producent
C een reducent
61p
Een nijlpaard eet grasplanten.
figuur bij de opgave
Kunnen de bovenstaande cellen afkomstig zijn van een grasplant? En kunnen
deze cellen afkomstig zijn van een nijlpaard?
A Nee, van geen van beide organismen.
B Ja, de cellen kunnen afkomstig zijn van een grasplant.
C Ja, de cellen kunnen afkomstig zijn van een nijlpaard.
71p
Overdag zie je vaak alleen maar de ogen en de neusgaten van een nijlpaard
boven het water uitsteken.
Af en toe sluit het dier de neusgaten en verdwijnt helemaal onder water.
Geef de naam van de ademhalingsorganen van een nijlpaard.
........................................................................................................................
82p
Ademhalen is een levenskenmerk.
Noem nog twee levenskenmerken die bij een nijlpaard kunnen voorkomen.
1.....................................................................................................................
2.....................................................................................................................

opgave 6Een maaltijd en de Schijf van Vijf

opgave als beeld van het examen
Annet eet een salade met witlof, wortels en uien. De salade is aangemaakt met een beetje olie. Zij eet er stokbrood bij en drinkt een glas water. 4 Veel groente, fruit en brood 5 Veilig Uit welk vak van de Schijf van Vijf ontbreekt er iets bij deze maaltijd? A uit het vak groente en fruit B uit het…

Annet eet een salade met witlof, wortels en uien. De salade is aangemaakt met een beetje olie. Zij eet er stokbrood bij en drinkt een glas water. 4 Veel groente, fruit en brood 5 Veilig Uit welk vak van de Schijf van Vijf ontbreekt er iets bij deze maaltijd? A uit het vak groente en fruit B uit het vak brood, granen en aardappelen C uit het vak zuivel, vlees en vis D uit het vak vetten en oliën E uit het vak dranken

opgave 7Een waterdier

101p
In bijvoorbeeld een sloot leven verschillende soorten waterdieren.
De onderstaande tabel kun je gebruiken om de naam van enkele soorten
waterdieren te bepalen.
1a het dier heeft de vorm van een klein bolletje ------------------------- watermijt 1b het dier heeft een andere vorm --------------------------------------------------- 2 2a het dier heeft poten…

1a het dier heeft de vorm van een klein bolletje ------------------------- watermijt 1b het dier heeft een andere vorm --------------------------------------------------- 2 2a het dier heeft poten ------------------------------------------------------------------ 3 2b het dier heeft geen poten ----------------------------------------------------------- 6 3a het dier heeft een huisje van blaadjes of zandkorrels ------------ kokerjuffer 3b het dier heeft geen huisje ---------------------------------------------------------- 4 4a het dier heeft vier poten ---------------------------------------------- salamander 4b het dier heeft meer dan vier poten ----------------------------------------------- 5 5a het dier heeft zes poten ---------------------------------------------- libellenlarve 5b het dier heeft acht poten ------------------------------------------------ waterspin 6a het dier heeft een staart langer dan het lichaam zelf ----- rattenstaartlarve 6b het dier heeft een staart korter dan het lichaam zelf ------------------ grondel

Van welk waterdier is de onderstaande afbeelding afkomstig?
Gebruik de bovenstaande tabel.
figuur bij de opgave
A van een grondel
B van een kokerjuffer
C van een libellenlarve
D van een rattenstaartlarve
E van een salamander
F van een waterspin

opgave 8Contactlenzen

111p
Marloes wil contactlenzen in plaats van een bril.
Het inbrengen van zulke lenzen gaat pas goed na enig oefenen.
figuur bij de opgave
Op welk deel van het oog brengt zij de lenzen aan?
A op de lens
B op het hoornvlies
C op het netvlies
D op het vaatvlies

opgave 9Gal

121p
In een artikel staat:
In de middeleeuwen dachten artsen dat een mens uit vier belangrijke
sappen bestond: bloed, slijm, gele gal en zwarte gal. Ze beweerden
dat een mens gezond was als er in het lichaam een goede verhouding
tussen deze sappen was. Ze hadden ongelijk, maar artsen uit de
middeleeuwen wisten wél welk orgaan gal produceert.
Welk orgaan produceert gal?
A de galblaas
B de lever
C de maag

opgave 10Multi-vitaminepil

131p
141p
Sommige mensen gebruiken vitaminepillen.
Drie groepen stoffen zijn: beschermende stoffen, bouwstoffen
en brandstoffen.
Tot welke groep stoffen behoren vitaminen?
A tot de beschermende stoffen
B tot de bouwstoffen
C tot de brandstoffen
Hieronder is een deel van de productinformatie van een multi-
figuur bij de opgave
vitaminepil weergegeven.
samenstelling per tablet percentage ADH in 1 tablet Vitamine A 800 microgram 100% Vitamine B1 1400 microgram 100% Vitamine B2 1600 microgram 100% Vitamine B6 2000 microgram 100% Vitamine D3 5 microgram 100% Vitamine E 30 microgram 100%       Calcium 162 milligram 20% Fosfor 125 milligram 16% IJzer 1

samenstelling per tablet percentage ADH in 1 tablet Vitamine A 800 microgram 100% Vitamine B1 1400 microgram 100% Vitamine B2 1600 microgram 100% Vitamine B6 2000 microgram 100% Vitamine D3 5 microgram 100% Vitamine E 30 microgram 100%       Calcium 162 milligram 20% Fosfor 125 milligram 16% IJzer 14 milligram 100% Magnesium 2 milligram 80%       Multi-vitaminepillen Neem 1 x per dag 1 Gebruik multi-vitaminepillen ADH = Aanbevolen bevatten noodzakelijke tablet tijdens de maaltijd niet als een Dagelijkse Hoeveelheid vitaminen en mineralen. in met water. vervanging van gevarieerde voeding.

De ADH is een maat voor de hoeveelheid die iemand per dag van een bepaalde
stof zou moeten binnenkrijgen.
Hoeveel milligram calcium heeft iemand per dag nodig volgens de
informatie?
........................................................................................................................

opgave 11Geslachtskenmerken

151p
In een folder staat:
Rond de puberteit ontstaan onder invloed van hormonen bij jongens
onder andere een zwaardere stem, zwaardere spieren, baardgroei en
haargroei op de borst.
Meisjes krijgen dan onder andere borstontwikkeling en een dikkere
onderhuidse vetlaag.
Worden in de tekst primaire geslachtskenmerken genoemd? En worden
secundaire geslachtskenmerken genoemd?
A alleen primaire geslachtskenmerken
B alleen secundaire geslachtskenmerken
C zowel primaire geslachtskenmerken als secundaire geslachtskenmerken

opgave 12De placenta

In de afbeelding is een baby tijdens de zwangerschap weergegeven.
161p
Welke letter geeft de placenta aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
171p
Tijdens de zwangerschap verandert het gewicht van de placenta.
Dit is in de tabel weergegeven.
aantal weken van de zwangerschap gewicht van de placenta 10 25 gram 24 225 gram 40 475 gram
Zet deze gegevens hieronder uit in het staafdiagram.
500 gewicht placenta in gram 450 400 350 300 250 200 150 100 50 0 10 24 40 weken weken weken
181p
Door hoge bloeddruk tijdens de zwangerschap kan de placenta beschadigd
raken.
Dit heeft nadelige gevolgen voor de groei van de baby.
Leg uit waardoor een baby voor de geboorte niet goed groeit als de placenta
beschadigd is.
........................................................................................................................

opgave 13De waterlelie

In een folder staat:
De waterlelie is een plant die vaak in vijvers voorkomt. De plant heeft opvallende grote drijvende bladeren. En ook de mooie witte of roze bloemen kun je niet over het hoofd zien. De wortelstok van een waterlelie…

De waterlelie is een plant die vaak in vijvers voorkomt. De plant heeft opvallende grote drijvende bladeren. En ook de mooie witte of roze bloemen kun je niet over het hoofd zien. De wortelstok van een waterlelie valt minder goed op. Daarvoor moet je in of op de bodem kijken.

191p
Vindt de bestuiving bij de waterlelie plaats door de wind of door insecten?
Leg je antwoord uit met behulp van de bovenstaande informatie.
........................................................................................................................
201p
Kan de waterlelie zich geslachtelijk voortplanten? En kan de waterlelie zich
ongeslachtelijk voortplanten?
A alleen geslachtelijk
B alleen ongeslachtelijk
C zowel geslachtelijk als ongeslachtelijk
211p
In een waterlelie kan verbranding plaatsvinden.
Hierbij ontstaat onder andere koolstofdioxide.
Welke andere stof ontstaat bij de verbranding?
A alleen water
B alleen zuurstof
C zowel water als zuurstof
221p
Vincent koopt een waterlelie in een tuincentrum.
Daarbij krijgt hij een kaartje met extra gegevens over de plant (zie hieronder).
WATERLELIE standplaats: plek zonnig tot halfschaduw bloeimaanden: VI - IX pootdiepte: 20 tot 60 cm onder water legenda: I = jan VII = jul II = feb VIII = aug III = mrt IX = sept IV = apr X = okt V = mei XI = nov VI =…

WATERLELIE standplaats: plek zonnig tot halfschaduw bloeimaanden: VI - IX pootdiepte: 20 tot 60 cm onder water legenda: I = jan VII = jul II = feb VIII = aug III = mrt IX = sept IV = apr X = okt V = mei XI = nov VI = jun XII = dec

Drie maanden in een jaar zijn: april, augustus en december.
In welke maand bloeit de waterlelie volgens de bovenstaande gegevens?
A in april
B in augustus
C in december

opgave 14Het verteringsstelsel

231p
In de afbeelding is een deel van het verteringsstelsel aangegeven met letter P.
P
Hieronder staan twee beweringen over deel P.
Geef bij elke bewering aan of deze juist of onjuist is.
bewering juist onjuist Deel P is de twaalfvingerige darm.     In deel P kunnen peristaltische bewegingen voorkomen.    

opgave 15Speekselstenen

241p
Speeksel wordt via kleine buisjes van de speekselklieren naar de mond gevoerd.
Bij sommige mensen raken deze afvoerbuisjes verstopt doordat er
speekselstenen in vast blijven zitten.
Zulke mensen hebben dan vaak moeite met het doorslikken van hun eten.
Leg uit waardoor iemand die minder speeksel in de mond heeft, moeilijk eten
kan doorslikken.
........................................................................................................................

opgave 16Zieke schapen

251p
Schapen kunnen ziek worden als ze bepaalde soorten wormen in hun lichaam
krijgen.
Zo zijn er wormen die diarree bij schapen veroorzaken.
Diarree ontstaat als er niet voldoende water wordt opgenomen uit onverteerde
voedselresten.
In welk deel van het verteringskanaal wordt veel water uit onverteerde
voedselresten opgenomen?
A in de dikke darm
B in de maag
C in de slokdarm

opgave 17De ziekte van Graves

261p
Bij de ziekte van Graves is één van de verschijnselen dat klier P uit de
afbeelding meer hormoon produceert.
figuur bij de opgave
Geef de naam van P.
........................................................................................................................

opgave 18Delen van het gebit

271p
Het gebit bestaat uit snijtanden, hoektanden en kiezen.
Bij een tandarts hebben die allemaal een eigen nummer.
Dit is hieronder weergegeven.
figuur bij de opgave
Welk nummer geeft een kies aan?
A 1.1
B 2.6
C 4.2

opgave 19Huid en lichaamstemperatuur

281p
In de huid komen onder andere bloedvaten voor.
Bloedvaten spelen een directe rol bij de regeling van de lichaamstemperatuur.
In welk deel van de huid liggen deze bloedvaten?
A alleen in de lederhuid
B alleen in de opperhuid
C zowel in de lederhuid als in de opperhuid

opgave 20Een ‘wandelende’ nier

291p
Bij sommige mensen blijven de nieren niet goed ‘op hun plek’.
Bijvoorbeeld als zo’n persoon gaat staan, kan de nier zich verplaatsen in de
buikholte.
Door het ‘wandelen’ van de nier kan deel P dubbelknikken.
Daardoor vermindert de afvoer van urine naar de blaas.
P
Wat is de naam van P?
A nierader
B urinebuis
C urineleider

opgave 21Een zeldzame ziekte

Wetenschappers denken de oorzaak van een zeldzame hersenziekte te hebben ontdekt. Bij deze ziekte zijn de grote hersenen aangetast.
301p
In de afbeelding zijn drie verschillende delen van het zenuwstelsel met een letter
aangegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft het hersendeel aan dat bij deze ziekte is aangetast?
A letter P
B letter Q
C letter R
311p
Heeft deze aantasting bij zo’n patiënt gevolgen voor het optreden van reflexen?
A nee
B Ja, alleen voor het optreden van reflexen in het hoofd en de hals.
C Ja, voor het optreden van reflexen in het hele lichaam.

opgave 22Een ‘luie’ maag

321p
Door verschillende oorzaken kan voedsel te lang in de maag blijven.
Bij mensen die dat regelmatig hebben, wordt soms gesproken over een ‘luie’
maag.
In de afbeelding zijn verschillende organen met een letter aangegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft de maag aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S

opgave 23Een zee-olifant

Zee-olifanten zijn grote zee-roofdieren. Ze worden zo genoemd omdat ze zo groot zijn én omdat de mannetjes een slurfachtige neus hebben. Zee-olifanten eten vooral inktvis. Inktvissen - op hun beurt - eten garnalen…

Zee-olifanten zijn grote zee-roofdieren. Ze worden zo genoemd omdat ze zo groot zijn én omdat de mannetjes een slurfachtige neus hebben. Zee-olifanten eten vooral inktvis. Inktvissen - op hun beurt - eten garnalen die van plantaardig plankton leven.

331p
Welke voedselketen wordt hierboven beschreven?
A plantaardig plankton zee-olifant inktvis garnaal
B plantaardig plankton inktvis garnaal zee-olifant
C plantaardig plankton garnaal inktvis zee-olifant
341p
Welk soort kiezen heeft een zee-olifant?
A knipkiezen
B knobbelkiezen
C plooikiezen

opgave 24De ziekte van Glanzmann

Ongeveer dertig mensen in Nederland hebben de ziekte van Glanzmann. Door een erfelijke afwijking werken bij hen de bloedplaatjes onvoldoende.
351p
In de afbeelding zijn van gezond bloed drie verschillende bloeddeeltjes
aangegeven.
P Q R
Welke letter geeft een bloedplaatje aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
361p
Wat is het directe gevolg van de ziekte van Glanzmann?
A een vermindering van de bloedstolling
B een vermindering van het vervoer van warmte
C een vermindering van het vervoer van zuurstof

opgave 25Hartwormen

In een artikel staat: Honden kunnen erg ziek worden door hartwormen. Larven van deze hartwormen leven in het lichaam van bepaalde muggen. Als zo’n mug een hond steekt, kunnen de hartwormen in de hond terechtkomen.…

In een artikel staat: Honden kunnen erg ziek worden door hartwormen. Larven van deze hartwormen leven in het lichaam van bepaalde muggen. Als zo’n mug een hond steekt, kunnen de hartwormen in de hond terechtkomen. Daar gaan ze op weg naar het hart van de hond. Ze groeien en vermeerderen zich sterk. In de afbeelding zijn hartwormen in het hart van een hond te zien.

371p
In welk deel van het hart zijn hartwormen te zien in de afbeelding?
A alleen in een boezem
B alleen in een kamer
C zowel in een boezem als in een kamer
381p
Door de grote hoeveelheid hartwormen kan bloedvat P uit de afbeelding verstopt
raken.
Wat is de naam van P?
A aorta
B kransslagader
C longslagader
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

opgave 26Zaadcellen

In de afbeelding is een deel van een teelbal van een volwassen man weergegeven. In de teelbal worden onder andere zaadcellen gemaakt. Drie cellen zijn met een letter aangegeven.
391p
Welke letter geeft een zaadcel aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
401p
Zaadcellen die de teelbal verlaten, worden op een andere plaats opgeslagen.
Waar worden de zaadcellen vooral opgeslagen?
A in de bijballen
B in de prostaat
C in de zaadblaasjes