Eindexamen aardrijkskunde vmbo kb 2013 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden

gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft

meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de

beoordeling meegeteld.

opgave 1De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen

bron 1 Aantal lange vakanties van Nederlanders

Waar staan de cijfers 1, 2 en 3 in bron 1 voor? 1 2 3 A de buitenlandse lange vakanties de binnenlandse lange vakanties het totaal aantal lange vakanties B de buitenlandse lange vakanties het totaal aantal lange vakanties de binnenlandse lange vakanties C het totaal aantal lange vakanties de binnenlandse lange vakanties de buitenlandse lange vakanties D het totaal aantal lange vakanties de buitenlandse lange vakanties de binnenlandse lange vakanties

Sinds de jaren ’70 van de vorige eeuw gaan veel Nederlanders naar het buitenland voor lange vakanties. • Geef twee oorzaken waardoor deze ontwikkeling mogelijk is geworden.

bron 2 Top 5 van het aantal buitenlandse vakanties door Nederlanders (x1000) 4000 2008 3500 2010 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 Duitsland Frankrijk België

Bestudeer bron 2. Welke uitspraak over het aantal buitenlandse vakanties door Nederlanders van 2008 tot en met 2010 is juist? A Duitsland heeft de meest gelijkmatige groei. B In Frankrijk worden elk jaar meer dan drie miljoen vakanties door Nederlanders doorgebracht. C In Oostenrijk worden elk jaar meer vakanties doorgebracht door Nederlanders. D In Spanje was er een duidelijke afname in vakanties doorgebracht door Nederlanders.

Vakantiegebieden doorlopen een aantal ontwikkelingsfasen. Na een bloeiperiode kan er een fase van verval optreden. • Noem twee negatieve gevolgen voor een vakantiegebied als er veel toeristen wegblijven.

Welke uitspraak over de ligging van Spaanse steden is juist? A Barcelona en Málaga liggen aan de Costa Brava. B Lloret de Mar en Torremolinos liggen aan de Costa del Sol. C Málaga en Lloret de Mar liggen aan de Costa Brava. D Torremolinos en Málaga liggen aan de Costa del Sol.

bron 3 Twee klimaatdiagrammen klimaatdiagram 1 300 200 100

In bron 3 zie je klimaatdiagrammen van de plaatsen De Bilt (Nederland) en Málaga. • Welk van de twee klimaatdiagrammen hoort bij Málaga: 1 of 2? • Geef met behulp van de klimaatdiagrammen twee argumenten voor je keuze. bron 4 Benidorm: een grote Spaanse badplaats

In het zuidoosten van Spanje vormt de driehoek Torremolinos, Granada en het hooggebergte Sierra Nevada een afwisselend vakantiegebied. Elk bestemming van deze drie bestemmingen kenmerk heeft haar eigen kenmerk. 1 Granada a cultuur 2 Sierra Nevada b strand 3 Torremolinos c wintersport • Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de bestemmingen over op het antwoordblad en zet de juiste letter (a, b of c) van het bijbehorende kenmerk erachter.

De laatste jaren is een duidelijke groei te zien in het aantal toeristen dat een cruise maakt. Het aantal Nederlanders dat een cruise maakt, groeide in 2010 met 33 procent. • Noem twee redenen voor de groeiende populariteit van cruises. bron 6 Toeristengebieden en overnachtingen 7 Utrechtse Heuvelrug en ’t Gooi (excl. Hoek van Holland) 8 Veluwe en Veluwerand 13 9 Gelders rivierengebied 4 14 10 Achterhoek 11 Twente, Salland en Vechtstreek 15 0 50 100 km

Welke bewering over bron 6 is juist? A Toeristengebied 1 is beter bereikbaar dan toeristengebied 4. B Toeristengebied 2 heeft het hoogste aantal overnachtingen in Nederland. C Toeristengebied 13 komt landschappelijk overeen met toeristengebied 15. D Toeristengebied 16 heeft de meeste overnachtingen door Nederlanders.

Welke bewering over bron 6 is juist? A De toeristen die gebied 2 bezoeken, kiezen vooral voor het strand. B De toeristen die gebied 4 bezoeken, kiezen vooral voor het bos. C De toeristen die gebied 12 bezoeken, kiezen vooral voor cultuur. D De toeristen die gebied 16 bezoeken, kiezen vooral voor natuur.

De toeristen komen aan de kust voor ontspanning, maar hun massale komst zorgt ook voor problemen. De overheid, toeristenorganisaties en ondernemers hebben hiervoor oplossingen bedacht. Probleem: 1 files op de weg naar de kustplaatsen 2 massaal op vakantie 3 verschillende wensen van strandbezoekers 4 vuile stranden Oplossing: a aanpak van het strandmilieu (Blauwe Vlag-beleid) b strandvoorzieningen specifiek voor gezinnen, jongeren of watersporters c treinen naar strandplaatsen en aansluitende busdiensten d vakantiespreiding • Koppel de juiste oplossing aan het genoemde probleem. Schrijf de cijfers 1, 2, 3 en 4 van de problemen op het antwoordblad en zet de letter a, b, c of d van de juiste oplossing erachter.

Uit bron 7 blijkt dat miljoenen mensen de attractiepunten bezoeken in Nederland. In de tabel staan twee vragen met mogelijke antwoorden. Achter welke letter staan de juiste antwoorden op de twee vragen? In welke twee provincies is de recreatiedruk 1) het hoogst? Bezoekers van attractiepunten in Nederland zijn meestal: A Gelderland en Fryslân (= Friesland) verblijfstoeristen B Gelderland en Utrecht verblijfstoeristen C Noord-Holland en Utrecht dagtoeristen D Noord-Holland en Zuid-Holland dagtoeristen noot 1 recreatiedruk = het negatieve effect van recreatie en toerisme op een gebied.

bron 8 De Efteling en Walibi Holland bron 9 Informatietabel gegevens De Efteling Walibi Holland ligging Kaatsheuvel (Noord-Brabant) Biddinghuizen (Flevoland) bezoekers ongeveer 4 miljoen (16% uit het buitenland) ongeveer 800.000 werknemers 2200 (meeste uit de omgeving) 980 (meeste uit de omgeving) accommodatie hotel en appartementen bungalows programma zomer- en winterprogramma zomerprogramma

De Efteling en Walibi Holland behoren tot de grotere attractieparken in Nederland. Uit de informatietabel in bron 9 kun je afleiden dat de attractieparken niet alleen afhankelijk zijn van dagtoeristen. • Welk gegeven uit de tabel laat dit zien?

Gebruik bron 10. Welke uitspraak over regionale luchthavens is juist? A De meeste regionale luchthavens liggen in het westen van Nederland. B De regionale luchthavens zijn hoofdzakelijk voor het binnenlands vliegverkeer. C De regionale luchthavens zijn hoofdzakelijk voor het buitenlands vliegverkeer. D Eindhoven Airport, Rotterdam The Hague Airport en Schiphol Amsterdam Airport zijn regionale luchthavens.

bron 11 Aardverschuiving in de provincie Salzburg (Oostenrijk)

De skigebieden in Oostenrijk zijn erg kwetsbaar voor natuurrampen. • Noem een menselijke oorzaak van de natuurramp op de foto in bron 11. bron 12 Deelname bevolking in de landen van de Europese Unie aan vakanties, 2008

In bron 12 zie je dat er tussen de landen van de Europese Unie een groot verschil bestaat in deelname van de bevolking aan vakanties. In Finland, Zweden en Nederland was de deelname aan vakanties in 2008 hoger dan in bijvoorbeeld Roemenië en Hongarije. • Geef een economisch argument voor dit verschil.

bron 13 Krantenartikel Gotthard-basistunnel nu officieel langste tunnel 15 oktober 2010 - De Gotthard-basistunnel is na vijftien jaar boren eindelijk de langste tunnel ter wereld. De tunnel is 57 kilometer lang. Vandaag ontmoeten de tunnelbouwers elkaar in het midden van de tunnel. Met deze nieuwe tunnel kunnen treinen de passagiers en goederen tussen Italië en Zwitserland sneller vervoeren. De opening staat gepland voor december 2017. Dan kunnen treinen in één keer van Zürich naar Milaan rijden. Verwachte reistijd: ongeveer twee uur. Als de tunnel klaar is zullen ook vrachtauto’s en personenauto’s op de trein worden vervoerd.

Gebruik bron 13. • Hoe groot is de absolute afstand tussen Zürich en Milaan?

bron 14 Buitenlandse lange vakanties van Nederlanders per seizoen naar bestemming, 2009 Winterseizoen x1.000 Zomerseizoen x1.000 België 370 520 Luxemburg 20 110 Frankrijk 650 1.640 Spanje 550 900 Portugal 150 180 Oostenrijk 670 510 Zwitserland 190 140 Groot-Brittannië 170 260 Noorwegen, Zweden, Finland 110 250 Denemarken 60 120 Duitsland 840 1.220 Italië 190 730 Griekenland 110 520 Hongarije 30 70 Tsjechië 110 180 Turkije 230 440 Egypte 150 70 Verre Oosten 170 130 Verenigde Staten 180 220 Caribisch gebied 160 70 Overige landen 530 680 Totaal 5.640 8.950

Rianne is benieuwd naar buitenlandse lange vakanties van Nederlanders. Ze gebruikt bron 14. Ze vergelijkt vakanties naar Spanje en Egypte. Het valt haar op dat Spanje meer in de zomer dan in de winter bezocht wordt, terwijl Egypte meer in de winter dan in de zomer bezocht wordt. • Geef een natuurlijke oorzaak voor dit verschil. Betrek beide landen in je antwoord.

bron 15 Aantal buitenlandse vakanties (x1000) van Nederlanders naar vervoermiddel 12 000 1 2 10 000 overig 8000 6000 4000 2000 0 2006 2007 2008 2009

Nederlanders gaan met verschillende vervoermiddelen naar het buitenland. De meest gebruikte vervoermiddelen zijn de trein, het vliegtuig, de touringcar en de auto. In bron 15 ontbreekt een deel van de legenda. Achter welke letter staan de juiste legendawoorden? legendanummer 1 legendanummer 2 legendanummer 3 A auto trein en touringcar vliegtuig B auto vliegtuig trein en touringcar C vliegtuig auto trein en touringcar D vliegtuig trein en touringcar auto

bron 16 Vakanties van Nederlanders in Oostenrijk naar seizoen van 2002 tot en met 2010 2 500 x1 000 2 000 1 500 1 000 500 0 2002 2005 2006 2007 Legenda: Winterperiode Zomerperiode bron 17 Vakanties van Nederlanders in Spanje naar seizoen van 2002 tot en met 2010 2 500 x1 000 2 000 1 500 1 000 500 0 2002 2005 2006 2007 Legenda: Winterperiode Zomerperiode

In bron 16 en bron 17 zie je gegevens van vakanties van Nederlanders die naar Oostenrijk en Spanje gingen. In welk land en in welke periode werden de meeste vakanties door Nederlanders in 2009 doorgebracht volgens bron 16 en 17? A in Oostenrijk, in de winterperiode B in Oostenrijk, in de zomerperiode C in Spanje, in de winterperiode D in Spanje, in de zomerperiode

bron 18 Buitenlandse vakanties (x1000) van Nederlanders naar bestemmingsland 2005 2006 2007 2008 2009 Duitsland Frankrijk België en Luxemburg Spanje en Portuga l Oostenrijk Andere landen in Europa Intercontinentaal 2.600 2.759 2.330 1.921 1.024 3.937 2.515 2.571 2.724 2.157 1.788 1.160 4.018 2.334 2.951 2.645 2.281 1.880 1.150 4.319 2.330 2.996 2.904 2.120 2.157 1.098 4.490 2.693 3.517 2.824 2.179 1.889 1.202 4.302 2.495

In bron 18 zie je wat de buitenlandse vakantiebestemmingen van Nederlanders waren in de jaren 2005 tot en met 2009. Het aantal vakanties van Nederlanders per land / gebied wisselt per jaar. Vergelijk het jaar 2008 met het jaar 2009 in de tabel van bron 18. Een toename tussen 2008 en 2009 is hieronder weergegeven met een + en een afname is weergegeven met een - . a b c d Duitsland - + + - Frankrijk + - - + België en Luxemburg - + + - Spanje en Portugal - + - + Oostenrijk + - + - Andere landen in Europa + - - + Intercontinentaal - + - - In welke kolom staat een juiste combinatie van land / gebied en toename of afname? A in kolom a B in kolom b C in kolom c D in kolom d

bron 19 Overnachtingen van Nederlanders tijdens buitenlandse vakanties per seizoen naar bestemming, 2010 Winterperiode x1.000 Zomerperiode x1.000 België 3.540 5.670 Luxemburg 280 1.460 Frankrijk 6.150 26.780 Spanje 6.960 11.300 Portugal 1.180 2.150 Oostenrijk 4.940 6.140 Zwitserland 1.030 2.170 Groot-Brittannië 2.020 2.940 Noorwegen, Zweden, Finland 750 2.730 Denemarken 420 1.620 Duitsland 6.540 15.440 Italië 1.640 9.300 Griekenland 630 6.420 Hongarije 450 1.150 Tsjechië 590 1.640 Turkije 2.200 6.510 Egypte 1.550 1.440 Verre Oosten 4.400 3.500 Verenigde Staten 2.310 4.720 Caribisch gebied 1.780 840 Overige landen 8.660 12.110 Totaal 58.020 126.030

Josje doet drie beweringen over bron 19. Bewering 1: “In de winter van 2010 hebben Nederlandse toeristen het meest overnacht in Spanje.” Bewering 2: “In de zomer van 2010 hebben Nederlandse toeristen het meest overnacht in Duitsland.” Bewering 3: “Nederlandse toeristen hebben het meest overnacht in Duitsland, als je de winter- en zomerperiode bij elkaar optelt.” • Noteer de nummers 1, 2 en 3 van de beweringen op het antwoordblad en geef bij elke bewering aan of deze juist of onjuist is.

In bron 19 zie je alle landen / gebieden waar Nederlanders naartoe gingen in 2010. Veel vakanties worden door de vakantiegangers zelf georganiseerd. Je kunt ook een ‘all-inclusive’-reis boeken. Inbegrepen in die reizen zijn dan bijvoorbeeld: vervoer, hotel, maaltijden en service. Naar welke van de onderstaande landen worden de meeste ‘all-inclusive’-reizen georganiseerd? A Duitsland en Spanje B Duitsland en Turkije C Egypte en Turkije D Oostenrijk en Zwitserland

Landen rond de Middellandse Zee kunnen maatregelen nemen om verdere vervuiling van de Middellandse Zee tegen te gaan. • Noem twee maatregelen die deze landen kunnen nemen.

opgave 2Omgaan met natuurlijke hulpbronnen

In bron 21 staan onderdelen van de waterkringloop afgebeeld. • Vormt de serie afbeeldingen de korte of de lange waterkringloop? • Geef met behulp van bron 21 een argument voor je keuze.

Welke begrippen horen bij de cijfers 1, 2 en 3 uit bron 21 te staan? 1 2 3 A condensatie verdamping neerslag B irrigatie condensatie neerslag C neerslag verdamping condensatie D verdamping condensatie neerslag E verdamping condensatie irrigatie

bron 22 De rivier de Po in Noord-Italië Bellinzona Aosta Bergamo Novara Milaan Brescia C Pavia Turijn Asti Piacenza P o Alessandria P o A Parma Modena Cuneo Legenda: boven 500 meter 200 - 500 meter 0 - 200 meter rivier

In bron 22 zie je de rivier de Po en haar zijrivieren. Hoe wordt het gebied genoemd dat afwatert op een rivier? A overloopgebied B spaarbekken C stroomgebied D wadi

bron 23 Klimaatgrafiek van Milaan (Povlakte, Italië) temperatuur in ˚C

In bron 22 zie je de rivier de Po en haar zijrivieren. • Is de rivier de Po een regenrivier, een smeltwaterrivier of een gemengde rivier? • Geef een argument voor je keuze. Gebruik hierbij bron 22 en 23.

Waar is de stroomsnelheid van de rivier de Po het grootst? A in de benedenloop B in de bovenloop C in de middenloop bron 24 Kerst in Venetië

Met behulp van de informatie in bron 24 is af te leiden waar Venetië ongeveer ligt op de kaart van bron 22. Waar ligt Venetië op de kaart? A bij letter A B bij letter B C bij letter C D bij letter D

bron 25 Zoute aardappels op Texel Op Texel vindt een experiment plaats dat grote gevolgen kan hebben voor de wereldwijde aardappelindustrie. Het Zilt Proefbedrijf heeft zo'n dertig verschillende aardappelrassen bron 26 Waterbeheersing: verzilting en doorspoeling Legenda: Verzilting z e e e n E d d E W a 300 - 1000 mg chloride-ion per liter

Het Zilt Proefbedrijf doet een experiment om zoute aardappels op Texel te verbouwen. • Maak met behulp van bron 26 duidelijk dat Texel geschikt is voor dit experiment.

Drinkwater wordt gewonnen uit grondwater en oppervlaktewater. Oppervlaktewater kan op twee manieren worden verwerkt. Ten eerste door directe zuivering tot drinkwater. Ten tweede door infiltratie in de bodem waarna het wordt opgepompt en gezuiverd. Op de kaart in bron 27 staan drie wingebieden van water aangegeven. Achter welke letter staat de juiste combinatie van wijze van drinkwaterwinning en wingebied? grondwater- winning directe oppervlaktewater- winning infiltratiewater- winning A 1 2 3 B 2 3 1 C 3 1 2 D 3 2 1

bron 28 Gescheiden rioolstelsel bron 29 Oude situatie Nieuwe situatie * overstort = Bij extreme regenval, als het riool overbelast raakt, wordt het teveel aan water direct naar het oppervlaktewater of naar de bodem toe geleid.

Tijdens een voorlichtingsbijeenkomst over de aanleg van het nieuwe rioolsysteem in het dorp Anderen ontstaat een discussie over het gescheiden rioolsysteem. Geesje zegt: “Het gescheiden rioolsysteem leidt alleen maar tot hogere zuiveringskosten, omdat de zuiveringsinstallatie nu meer afvalwater te verwerken krijgt.” Klaas zegt: “De zuiveringskosten zullen afnemen, omdat er nu minder regenwater gezuiverd moet worden.” Jacob zegt: “Dit gescheiden rioolsysteem heeft ook nadelen. Olie die op de weg wordt gemorst, wordt meegevoerd met het regenwater en wordt niet meer gezuiverd.” • Neem de namen Geesje, Klaas en Jacob over op het antwoordblad en zet achter elke naam of de gedane uitspraak juist of onjuist is.

Noem twee voorbeelden waarvoor het regenwater in het reservoir gebruikt kan worden in het huishouden. bron 31 Een Spaanse waterruzie bron 32 Spaanse badplaats

In de Spaanse provincie Alicante is een belangenconflict ontstaan over het watergebruik. Volgens Spaanse boeren zorgt het toerisme in Alicante voor een watertekort in deze streek. • Geef met behulp van bron 32 twee voorbeelden van oorzaken waardoor het waterverbruik in Alicante door het toerisme is toegenomen.

De toeristensector in de provincie Alicante vindt dat niet alleen deze sector verantwoordelijk is voor het watertekort. Volgens de toeristensector is de agrarische sector zelf ook verantwoordelijk voor een groot waterverbruik. • Welk gegeven in de kaart van bron 33 wijst op een groot waterverbruik door de landbouw? bron 34 Waterplan

Niet iedereen in Spanje is blij met het Nationaal Waterplan van de Spaanse regering. • Geef met behulp van de kaart in bron 33 een argument waarom landbouwers in het binnenland van Spanje tegen dit plan zijn.

Bekijk de waterkringloop in bron 35. • Geef eerst aan bij welke letter, A, B, C of D, de doorstroomsnelheid het laagst is. • Geef daarna een argument voor je keuze.

Over water worden drie uitspraken gedaan: 1 Brak water is een vermenging van zout en zoet water. 2 Neerslag is altijd zoet water. 3 Zoet water raakt op. Eén van de uitspraken is onjuist. • Welke uitspraak is onjuist ? Geef een argument voor je keuze. bron 36 Drinkwaterproductie oppervlaktewater

Bekijk bron 36. • Geef twee redenen voor de toegenomen vraag naar drinkwater (en dus ook de toegenomen waterproductie) tussen 1950 en 1990.

Bekijk bron 36. • Geef een reden waarom de vraag naar water (en dus ook de drinkwaterproductie) vanaf 1990 niet meer is toegenomen en zelfs iets is afgenomen in Nederland. bron 37 Stroomgebied grote rivieren

Bekijk de bronnen 37 en 38. • Noteer de letters A, B en C van de kaart op het antwoordblad en zet het nummer van de bijbehorende foto (1, 2 of 3) erachter. bron 39 Ontwikkeling Tsjaadmeer, Afrika Legenda: water vroegere kustlijn landsgrenzen vegetatie

Bron 39 laat de ontwikkeling zien bij het Tsjaadmeer in de Sahelzone in Afrika. De verdroging van het Tsjaadmeer heeft meerdere oorzaken. • Geef een belangrijke menselijke oorzaak voor de verdroging van het Tsjaadmeer.

Bekijk nogmaals bron 39. • Welke twee landen zijn het meest benadeeld doordat het Tsjaadmeer steeds kleiner wordt? Geef een argument voor je keuze.

bron 40 Overstroming in een stad in Bangladesh

Bekijk bron 40. Overstromingen zijn een jaarlijks terugkerend probleem in Bangladesh. Ze worden veroorzaakt door extreme regenval. • Welk begrip gebruiken we voor deze periode met extreme regenval in Azië?

bron 41 Zuiderzeewerken vvvaaannn KKKuuuffffffeeellleeerrr Lovink V e l u IJmeer Zuidelijk Flevoland 43.000 ha Gooimeer E e m m ee r 0

Bekijk bron 41. In 1932 werd de Afsluitdijk voltooid. Hierdoor ontstond het IJsselmeer. De samenstelling van het water in het IJsselmeer veranderde na deze afsluiting. • Welk gevolg had de aanleg van de Afsluitdijk voor de samenstelling van het water in het IJsselmeer? Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

In de supermarkt vinden wij groenten en fruit uit de hele wereld. • Geef een argument waarom de Nederlandse consument bijdraagt aan verdroging in bijvoorbeeld Spanje wanneer hij Spaanse prei koopt. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.