opgave 1Uitkomen
Bij de beantwoording van de vragen 1 tot en met 7 moet je soms gebruikmaken
van informatiebron 1 in de bijlage.

Coos Crama is na het behalen van zijn vmbo-diploma autotechniek gaan studeren in Apeldoorn. Daar woont hij nu op kamers. Hoewel Coos al ruim een jaar een baantje heeft, heeft hij moeite uit te komen met zijn geld. Daarom raadt zijn moeder Ans hem aan iedere maand een begroting te maken. Coos gaat aan de slag. Hieronder zie je de eerste begroting van Coos: de begroting van de maand mei.
Begroting Coos van mei
12pCoos moet nog twee bedragen invullen: het vakantiegeld en de benzinekosten
van de bromfiets.
Coos krijgt 8% vakantiegeld over zijn jaarinkomen van zijn baantje. Hij zet dit
hele bedrag op de begroting van mei.
Zijn bromfiets heeft een verbruik van 1 op 20. Een liter benzine kost € 1,40. Hij
rijdt 160 kilometer per maand.

Wat moet er op de plaatsen
a en
b worden ingevuld?
21pSamen bekijken ze de begroting. “Je moet bezuinigen”, zegt Ans. Coos weet
niet waar hij op moet bezuinigen. “Op sommige uitgaven kán ik niet bezuinigen,
in ieder geval niet van de ene dag op de andere”, zegt Coos.

Geef een voorbeeld uit de begroting van Coos waarop hij niet van de ene
dag op de andere kan bezuinigen. Schrijf erbij waarom dat niet kan.
31pAns zegt: “Ik zie dat je maar liefst € 330 per maand ‘diverse uitgaven’ hebt. Het
is beter precies op te schrijven wat voor soort uitgaven dat zijn.”

Waarom is het beter dat Coos ‘diverse uitgaven’ vervangt en precies noemt
welke uitgaven dat zijn?
Gebruik informatiebron 1.
41pAns zegt: “Als jij je financiën op orde hebt dan kijken we weer opnieuw naar je
begroting. Misschien kun je dan wel net zoals ik iets leuks gaan kopen. Ik wil
namelijk een auto gaan kopen. Hiervoor wil ik geld gaan lenen”. Per maand wil
Ans hooguit € 75 voor die lening betalen.
Hoeveel kan Ans maximaal lenen?
A € 1.500
B € 2.000
C € 2.500
D € 3.000
E € 3.500
F € 4.000
51pCoos gaat bezuinigen en vindt dat hij nu wel wat mag zeggen over de lening van
zijn moeder. Coos zegt: “Jij geeft weliswaar € 75 uit aan die auto, maar je bent
meer geld kwijt aan een auto dan alleen de lening, benzine en de verzekering.”

Geef een voorbeeld van kosten voor de auto naast benzine en
verzekeringskosten.
Gebruik informatiebron 1.
62pAns zegt: “Als ik een goedkoop autootje koop, kan dat best.”
Zij ziet een autootje staan voor € 2.500. Ans wil dit geld lenen voor de auto.
“Ik kan deze lening wel betalen als ik hem in 4 jaar terugbetaal.”

Bereken de totale kredietkosten van deze lening voor Ans. Schrijf je
berekening op.
71pCoos zegt: “Jij rekent je rijker dan je bent. Je mag dan volgens jouw eigen
begroting niets extra´s meer kopen.” Hij laat Ans een tip zien van het NIBUD.

Tip: Gooi reclame direct weg. “Een groot deel van de post bestaat uit kennisgevingen: een eindafrekening van het energiebedrijf, een overzicht van de betaalde hypotheekrente of een bericht over de volgende huurverhoging. Ook zit er vaak de nodige reclamepost tussen, bijvoorbeeld van de bank of van de maatschappij waarbij u een verzekering heeft. Bent u niet geïnteresseerd in hun aanbiedingen, dan kan deze post meteen bij het oud papier. Dat maakt de stapel een stuk kleiner. Een nee-nee sticker op de brievenbus is ook een goede manier om reclamepost te weren.” De nee/nee-sticker weert zowel ongeadresseerd reclamedrukwerk, als de huis-aan- huis bladen en wijkbladen.

Leg uit dat een nee-nee sticker op de brievenbus ook voor Ans een goede
tip kan zijn.
opgave 2Aalsmeer!
Bij de beantwoording van de vragen 8 tot en met 12 moet je soms gebruikmaken
van informatiebron 2 en 3 in de bijlage.
Gebruik informatiebron 2.
82pMeneer Wouters heeft van de directie van de school maar € 125 subsidie
gekregen voor de rondleiding. Gelukkig kunnen de 23 leerlingen van de klas op
de fiets naar de bloemenveiling. Meneer Wouters gaat mee als begeleider.
Een gids vertelt wat er op de veiling allemaal gebeurt.

Hoeveel moet elke leerling bijbetalen zodat meneer Wouters genoeg geld
voor het uitstapje heeft? Meneer Wouters betaalt zelf niet. Rond je antwoord
af op een veelvoud van 5 cent. Schrijf je berekening op.

De gids begroet klas T4b. “Goede morgen! Welkom op de veiling. We beginnen met de rondleiding. Als eerste kijken we naar de veilingklok. Hier zien we voor welke prijs de bloemen verkocht worden. De prijs staat op de klok in centen. Op de klok beginnen we hoog. De wijzer gaat steeds lager. Als je wilt kopen druk je op een knop en voor die prijs wordt er verkocht. Hier is net een partij bloemen verkocht aan bloemist Albert Amstelveen. Je ziet de prijs waarvoor één bloem verkocht is.”
91p“Je ziet hier de prijs waarvoor één bloem is verkocht. Dat is maar liefst 50
procent beneden de gemiddelde prijs”, zegt de gids.
Wat is de gemiddelde prijs van één bloem?
A 4,5 cent
B 12 cent
C 13,5 cent
D 15 cent
E 18 cent
F 21 cent
101pVoor alle bloemen is een minimumprijs vastgesteld. Als de prijs daar beneden
komt, wordt deze partij niet meer verkocht, maar vernietigd.
Wat is het doel van het vernietigen van de bloemen?
A Hierdoor wordt het aanbod van deze bloemen groter en de prijs kan
daardoor dalen.
B Hierdoor wordt het aanbod van deze bloemen groter en de prijs kan
daardoor stijgen.
C Hierdoor wordt het aanbod van deze bloemen kleiner en de prijs kan
daardoor dalen.
D Hierdoor wordt het aanbod van deze bloemen kleiner en de prijs kan
daardoor stijgen.
Gebruik informatiebron 3.
112pAlbert Amstelveen heeft net een partij bloemen gekocht. Hij maakt er boeketten
van. Voor een boeket heeft hij 9 stelen nodig. De bloemen kosten € 0,09 per
steel. Verder gebruikt hij wat ander materiaal om het boeket compleet te maken.
Per boeket kost dit andere materiaal inkoop € 0,50. “Van de 10 boeketten die ik
inkoop, verkoop ik gemiddeld maar 7 boeketten voor de normale prijs.
2 Boeketten verkoop ik voor € 8,40 en 1 boeket moet de prullenbak in.”

Bereken de brutowinst op deze 10 boeketten. Schrijf je berekening op.
De btw mag je buiten beschouwing laten.
121pDe leerlingen van de klas vinden de normale verkoopprijs heel hoog in
vergelijking met de inkoopprijs. “Toen ik nog met mijn bloemen op de markt
stond, verkocht ik soms mijn bloemen beneden de inkoopprijs,” zegt Albert.
“Maar ja, dat heb je soms met bloemen.”

Verklaar waarom het verstandig was van Albert om zijn bloemen op de markt
soms met verlies te verkopen.
opgave 3Eerlijk handelen
Bij de beantwoording van de vragen 13 tot en met 20 hoef je geen gebruik te
maken van informatiebronnen in de bijlage.

“Als je dan toch levensmiddelen nodig hebt, denk dan eens aan producten die met een eerlijke handel verkregen zijn.” Dit stond in de folder die Kees las ter gelegenheid van de Fair-trade-week. “Die producten smaken heerlijk en je weet dat de boeren in de ontwikkelingslanden een goede prijs krijgen.”
131pDe allerarmsten in de ontwikkelingslanden werken voornamelijk in de landbouw.
Zij profiteren het meest van economische groei in hun land als de
landbouwsector hard groeit.
In onderstaande tabel staat aangegeven het aandeel van de drie sectoren in het
nationaal inkomen van een land. Ook staat vermeld de bijdrage aan de
economische groei per sector. De economische groei in dit land bedroeg 1,0%.

Hoeveel bedroeg de groei van de landbouwsector? Schrijf je berekening op
141pEerlijke handel uitdrukken in een percentage van de totale wereldhandel is
zinloos. Die handel komt bij lange na niet boven één procent uit. Het is beter van
enkele producten de getallen te bekijken.
Koffie is bijvoorbeeld zo'n product. Van de 110 miljoen verkochte zakken koffie
per jaar worden er 1½ miljoen zakken koffie verkocht voor de eerlijke handel.

Hoeveel procent maakt de eerlijke handel in koffie uit van de totale
wereldhandel in koffie? Geef je berekening.
151pVan nog eens 1½ miljoen zakken koffie is bekend dat de producenten geen
gegarandeerde prijs krijgen, maar wel dat deze koffie onder goede
arbeidsomstandigheden geproduceerd is.
Daar is bijvoorbeeld geen kinderarbeid aan te pas gekomen.
Kinderarbeid is slecht voor de ontwikkeling van een land. Kinderarbeid leidt
steeds opnieuw tot kinderarbeid. In welke van de onderstaande regels staan de
tussenstappen in een zodanige volgorde dat ze een juiste redenering vormen?
1 Kinderen moeten bijdragen aan het gezinsinkomen.
2 In het land kan geen hoogwaardige productie plaatsvinden.
3 Het inkomen in het land is laag.
4 Kinderen volgen geen onderwijs.
5 De bevolking van het land bezit weinig kennis.
A kinderarbeid leidt tot → 3 → 4 → 2 → 1 → 5 → kinderarbeid
B kinderarbeid leidt tot → 3 → 4 → 5 → 1 → 2 → kinderarbeid
C kinderarbeid leidt tot → 4 → 1 → 2 → 3 → 5 → kinderarbeid
D kinderarbeid leidt tot → 4 → 5 → 2 → 3 → 1 → kinderarbeid
E kinderarbeid leidt tot → 5 → 1 → 3 → 4 → 2 → kinderarbeid
F kinderarbeid leidt tot → 5 → 3 → 1 → 4 → 2 → kinderarbeid
161pVeel ontwikkelingslanden hebben een monocultuur.
In Mali, Burkina Faso en Benin (landen in Afrika) leeft meer dan 50 procent van
de bevolking van de katoenteelt.

Waarom is een monocultuur slecht voor de economie van een land?
171pVeel ontwikkelingslanden zitten helemaal niet te wachten op medelijden uit de
rijke wereld.
Hun motto is: “Geef ons eerlijke handelsvoorwaarden, geen hulp.”

Waarom zijn eerlijke handelsvoorwaarden meestal beter voor een
ontwikkelingsland dan hulp?

In ons land is Max Havelaar een bekend voorbeeld van een organisatie die eerlijk handelen als doelstelling heeft. Daardoor is de prijs van Max Havelaar koffie in de winkel meestal hoger. Toch zijn er veel commerciële bedrijven, die in hun bedrijfsrestaurants deze duurdere koffie schenken.
181pVeel commerciële bedrijven schenken duurdere koffie.
Geef een reden waarom een commercieel bedrijf dan voor Max Havelaar kiest.
A Deze koffie laat werknemers harder werken.
B Het is beter voor de gezondheid van de werknemers.
C Het is goed voor het imago van het bedrijf.
D Werknemers drinken minder koffie, het is niet zo lekker.
191pMax Havelaar koopt in bij kleine boeren. Max Havelaar volgt de marktprijs voor
dat product en geeft daar een kleine toeslag op. Daarnaast stelt Max Havelaar
voor dat product een minimumprijs vast.

Waarom is die minimumprijs belangrijk voor de toekomst van de kleine
boer?
201pEerlijke handel klinkt zo eenvoudig. Toch heeft deze manier van handel drijven
niet alleen voorstanders.
Tegenstanders geven het volgende argument: “De bevolking van de arme
landen gaat er niet op vooruit.”

Geef een verklaring voor dit argument.
opgave 4Ondernemen
Bij de beantwoording van de vragen 21 tot en met 27 moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 4 in de bijlage.

De heer Wassenaar is eigenaar van een winkel in cadeauartikelen. Zijn vorige winkel was gevestigd aan de rand van een industriegebied. De heer Wassenaar is enkele maanden geleden met zijn winkel verhuisd naar een drukkere plaats met meer parkeergelegenheid.
211pDeze verhuizing van de winkel is een voorbeeld van
A plaatsbeleid.
B productbeleid.
C promotiebeleid.
D prijsbeleid.
221pDe nieuwe winkel is even groot als de oude winkel. De heer Wassenaar werkt
nog steeds de hele week alleen in het bedrijf. Toch zijn na de verhuizing de
huisvestingskosten toegenomen.

Verklaar waarom de huisvestingskosten zijn toegenomen.
231pHet gaat goed met de economie. Dat is gunstig voor het bedrijf van de heer
Wassenaar. Zijn buurman heeft een supermarkt waar de producten vanuit de
dozen verkocht worden. Dit om de verkoopprijzen zo laag mogelijk te houden.
Zijn buurman heeft minder voordeel van het opleven van de economie.

Waarom heeft de heer Wassenaar met zijn winkel meer voordeel van een
goede economie dan de naastgelegen supermarkt?
241pDe heer Wassenaar haalt ’s avonds, als hij de winkel gesloten heeft, de
dagomzet uit de kassa. Laatst telde hij ‘s avonds een dagomzet van € 4.879.
De btw bedraagt voor hem 19%.

Wat is de omzet exclusief btw van de heer Wassenaar die dag? Schrijf je
berekening op.
251pNu het goed gaat met de winkel van de heer Wassenaar heeft hij een
advertentie gezet voor een arbeidskracht. Zelf is hij van plan minder te gaan
werken.

Is er in de advertentie sprake van vraag naar arbeid of aanbod van arbeid?
Verklaar je antwoord.
Gebruik informatiebron 4.
261pKees Koehoorn heeft ook gesolliciteerd en wordt door de heer Wassenaar per
1 januari 2008 aangenomen.
Hij gaat bij de heer Wassenaar de hele week werken.
Wat gebeurt er met het werkloosheidscijfer?
A Het werkloosheidscijfer blijft gelijk.
B Het werkloosheidscijfer gaat omhoog.
C Het werkloosheidscijfer gaat omlaag.
271pNa een inwerkperiode heeft Kees het naar zijn zin in de winkel. Hij doet goed
zijn best en dat is te merken aan de omzet van de winkel. Toen de heer
Wassenaar alleen werkte bedroeg de omzet € 11.000 per week. Doordat Kees
er bijgekomen is, is de heer Wassenaar inderdaad minder gaan werken; hij heeft
een halve werkweek. De omzet bedraagt nu € 15.000 per week.

Is de arbeidsproductiviteit per week in deze winkel gestegen, gedaald of
gelijk gebleven? Verklaar je antwoord met behulp van een berekening.
opgave 5Restaurant De Botermarkt
Bij de beantwoording van de vragen 28 tot en met 33 moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 5 in de bijlage.

Restaurant de Botermarkt is een eetgelegenheid aan het water in Friesland. Cock is de eigenaar, hij is ook de chef-kok. De Botermarkt is een eenvoudig restaurant want er wordt steeds gewerkt met drie menu’s: het matrozenmenu, het kapiteinsmenu en het admiraalsmenu. Elk menu heeft drie gangen. Het matrozenmenu en kapiteinsmenu zijn vergelijkbaar in kwaliteit, het admiraalsmenu is iets exclusiever.
281pHarold doet voor Cock de boekhouding en mag in ruil daarvoor elke week een
keer gratis bij hem dineren.
Hoe wordt het inkomen van Harold dat hij krijgt van Cock genoemd?
A inkomen uit bezit
B inkomen in natura
C overdrachtsinkomen
Gebruik informatiebron 5.
292pCock is niet tevreden. Hij werkt hard, maar aan het einde van het jaar houdt hij
maar weinig over.

Bereken de nettowinst over 2007 door aan de hand van onderstaand
schema op je antwoordblad de cijfers in te vullen die komen op de plaats
van de letters a, b, c en d.
301pIedereen in het restaurant heeft een eigen taak: de barkeeper schenkt de
drankjes in, de koks koken het eten en de serveersters brengen de drankjes en
het eten naar de gasten.
Door deze organisatie is er bij De Botermarkt sprake van
A arbeidsverdeling.
B automatisering.
C mechanisering.
D technologische ontwikkeling.
Gebruik informatiebron 5.
312pHarold denkt dat er door de serveersters wel wat harder gewerkt kan worden.
Dan zal de arbeidsproductiviteit stijgen en heeft Cock minder serveersters
nodig. De serveersters werken allemaal parttime: 15 uur per persoon per week.

Bereken de gemiddelde arbeidsproductiviteit per serveerster in menu’s per
dag.
321pCock en Harold bedenken maatregelen om de arbeidsproductiviteit van de
serveersters te laten stijgen.
Cock denkt erover om het restaurant een uur eerder te sluiten. Hij verwacht dat
de afzet van de menu’s ondanks deze maatregel gelijk zal blijven.

Zal de gemiddelde arbeidsproductiviteit per serveerster in menu’s per dag
stijgen, dalen of gelijk blijven als Cock het restaurant een uur eerder sluit?
Verklaar je antwoord.
Gebruik informatiebron 5.
331pHarold denkt dat ze zich ook meer op de verkoop van drank zouden kunnen
richten en zegt tegen Cock: “In de horeca is een gouden regel die zegt: de
gasten eten je arm, maar drinken je rijk. Kijk maar naar de gegevens: de
brutowinst op de menu’s is € 46.880.”

Heeft Harold gelijk met zijn gouden regel, als je kijkt naar de gegevens van
De Botermarkt? Verklaar je antwoord met behulp van een berekening.
opgave 6Mobiele werknemers
Bij de beantwoording van de vragen 34 tot en met 40 moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 6 in de bijlage.

Arend is één van de mensen die wil gaan emigreren. Hij was na zijn studie op zoek naar een baan als docent geschiedenis. In Nederland waren op dat moment weinig vacatures voor die functie. Daarom deed Arend tijdelijk ander werk, totdat hij een vacature op een internationale school in Italië zag staan. Hij wil solliciteren naar de functie in Italië.
341pArend wil gaan wonen en werken in het buitenland. Gelukkig voor Arend is Italië
lid van de Europese Unie. Dat maakt de keuze voor Arend makkelijk.

Leg uit dat het lidmaatschap van Italië van de EU de keuze voor Arend
makkelijker maakt om naar Italië te emigreren.
Gebruik informatiebron 6.
351pBereken de stijging in procenten van het aantal emigranten in 2005 ten opzichte
van 2004.
Gebruik informatiebron 6.
361pIn de informatiebron staan diverse oorzaken van de stijging van het aantal
emigranten. Eén daarvan is de lagere huizenprijzen in het buitenland. De reden
voor Arend was echter dat er weinig vacatures in Nederland waren. Dit kwam
onder andere door de lage economische groei.

Vul in de volgende zinnen twee woorden in zodat een juiste redenering
ontstaat.
Lage economische groei heeft een … (1) … effect op de werkgelegenheid. Dit
kan leiden tot … (2) … emigratie.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
371pArend leest in de krant dat het omgekeerde ook kan: “Veel emigratie heeft een
lage economische groei tot gevolg.”
Hieronder staan drie denkstappen:
1 De productie daalt.
2 Het aanbod van arbeid daalt.
3 Er ontstaan vacatures.
In welke regel staan de denkstappen in een zodanige volgorde dat een logische
gedachtegang ontstaat?
A Veel emigratie → 1 → 2 → 3 → lage economische groei
B Veel emigratie → 1 → 3 → 2 → lage economische groei
C Veel emigratie → 2 → 1 → 3 → lage economische groei
D Veel emigratie → 2 → 3 → 1 → lage economische groei
E Veel emigratie → 3 → 1 → 2 → lage economische groei
F Veel emigratie → 3 → 2 → 1 → lage economische groei
382pArend voelt zich niet verantwoordelijk voor de lage economische groei in
Nederland en emigreert. Hij woont en werkt nu een jaar in Italië. Hij is erg
tevreden. Een collega van hem zegt: “Dat jij in Italië bent gaan werken is vooral
voordelig voor Nederland.” Volgens Arend heeft ook Italië er baat bij dat Arend
in Italië is gaan werken.

Noem eerst een voordeel voor Italië en daarna een voordeel voor Nederland
dat Arend in Italië is gaan werken.
391pArend vervolgt: “Buitenlandse werknemers zijn geen bedreiging. Ze kunnen zelfs
zorgen voor een stijging van de werkgelegenheid in een land.”
Hieronder staan drie verschijnselen:
1 De productie moet stijgen.
2 De vraag naar goederen stijgt.
3 De vraag naar werknemers stijgt.
In welke regel staan de bovenstaande verschijnselen in een zodanige volgorde
dat de gedachtegang van Arend juist wordt weergegeven?
A instroom buitenlandse werknemers → 1 → 2 → 3 → werkgelegenheid stijgt
B instroom buitenlandse werknemers → 1 → 3 → 2 → werkgelegenheid stijgt
C instroom buitenlandse werknemers → 2 → 1 → 3 → werkgelegenheid stijgt
D instroom buitenlandse werknemers → 2 → 3 → 1 → werkgelegenheid stijgt
E instroom buitenlandse werknemers → 3 → 1 → 2 → werkgelegenheid stijgt
F instroom buitenlandse werknemers → 3 → 2 → 1 → werkgelegenheid stijgt
401pArend en zijn collega zien dat er voordelen en nadelen zijn als er buitenlandse
werknemers naar hun land komen. De collega van Arend zegt: “Ik denk dat de
nadelen er vooral zijn als buitenlandse werknemers laaggeschoold werk gaan
doen.”

Geef een verklaring voor de mening van Arends collega.