Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2002 tijdvak 1

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1Artrose

Artrose is een zeer pijnlijke aandoening aan gewrichten. Artrose ontstaat door sterke

slijtage van het kraakbeen in de gewrichten.

11p

Welke functie heeft het kraakbeen in een gewricht?

Beschadigd kraakbeen herstelt niet of nauwelijks, doordat in kraakbeen geen bloedvaten

voorkomen.

21p

Leg uit dat kraakbeen daardoor slecht herstelt.

Artrose treedt meestal eerder op in de knie- en heupgewrichten dan in de elleboog- en

schoudergewrichten.

31p

Geef hiervoor een verklaring.

opgave 2Aorta

In afbeelding 1 is schematisch de bloedsomloop weergegeven. Enkele bloedvaten zijn met

cijfers aangegeven.

42p

Met welk cijfer is de aorta aangegeven?

met cijfer 1

met cijfer 2

met cijfer 3

met cijfer 4

Op plaats P ontstaat bij Klaas een vernauwing in het bloedvat.

52p

Wanneer het hart evenveel bloed wegpompt als voor die tijd, neemt dan bij Klaas de

bloedtoevoer naar zijn benen af, blijft die gelijk of neemt die toe?

De bloedtoevoer naar de benen

neemt af.

blijft gelijk.

neemt toe.

opgave 3Het neusslijmvlies

Met elke inademing komen talloze bacteriën de luchtwegen binnen. De meeste van deze bacteriën blijven plakken aan het neusslijmvlies. Trilharen in de neusholte duwen het slijm met een snelheid van een centimeter per minuut naar de keelholte. Dan wordt het slijm, ongeveer een kopje per dag, ingeslikt. Het neusslijmvlies zuivert de ingeademde lucht.

Op welke van de volgende plaatsen bevinden zich ook trilharen? A in de longblaasjes B in de luchtpijp C in de mondholte D in de slokdarm Ingeademde bacteriën kunnen ontstekingen in de luchtwegen veroorzaken. Hierdoor kan zich extra veel slijm ophopen en dat kan weer hoesten veroorzaken. Tijdens het hoesten trekken de buikspieren zich sterk samen.

Gaat het middenrif omhoog of omlaag als de buikspieren zich samentrekken? Heeft dit inademing of uitademing tot gevolg? middenrif gaat gevolg A omhoog inademing B omhoog uitademing C omlaag inademing D omlaag uitademing

opgave 4Insuline en het PC1-gen

Insuline is een hormoon dat het suikergehalte van het bloed regelt. Het bevordert de

opname van glucose door cellen en de omzetting van glucose in glycogeen.

92p

In welk orgaan wordt insuline geproduceerd?

in de alvleesklier

in de bijnier

in de hypofyse

in de schildklier

Er is ontdekt dat een bepaald gen, het PC1-gen, onmisbaar is voor de productie van

insuline. Mutaties in dit gen hebben geleid tot een bepaalde vorm van suikerziekte.

102p

In welke cellen bevindt zich het PC1-gen?

alleen in de cellen die insuline produceren

alleen in de cellen van lever en spieren

in alle cellen van het lichaam

opgave 5Babymelk

Tijdens een zwangerschap wordt in het lichaam van de aanstaande moeder het hormoon

prolactine gemaakt. Door prolactine komt de melkproductie op gang. Bij sommige baby’s

bevat het bloed vlak na de geboorte een beetje prolactine dat afkomstig is van de moeder.

111p

Hoe heet het orgaan waar stoffen, zoals onder andere prolactine, vanuit het bloed van de

moeder afgegeven worden aan het bloed van de foetus?

Prolactine heeft dezelfde invloed op de melkklieren van een baby als op de melkklieren van

de moeder. Daardoor produceren sommige pasgeboren baby’s een beetje melk.

121p

Leg uit waardoor deze melkproductie bij baby’s na korte tijd weer stopt.

opgave 6De ’Pil’

Een veel gebruikt voorbehoedmiddel is de ’pil’.

132p

Waarop berust de werking van de ’pil’?

De pil doodt de bevruchte eicel.

De pil doodt zaadcellen.

De pil voorkomt het aangroeien van het baarmoederslijmvlies.

De pil voorkomt ovulatie.

Er zijn verschillende typen van de ’pil’. De meeste worden geleverd in strips met

eenentwintig tabletten. Elke dag moet op ongeveer hetzelfde tijdstip een tablet worden

ingenomen. Daarna volgt een periode van zeven dagen waarin geen tabletten worden

ingenomen. De dag daarna moet met een volgende strip begonnen worden.

Afbeelding 2 toont een deel van de bijsluiter van de ’pil’.

De bijsluiter adviseert een vrouw wat te doen als ze niet zorgvuldig de tabletten heeft

geslikt. Door een tablet niet in te nemen wordt de kans op zwangerschap namelijk groter.

In afbeelding 3 is een pilstrip weergegeven. Met een pijl is aangegeven op welke dag een

vrouw vergeten is de pil van die dag in te nemen. Ze heeft op de dagen daaraan voorafgaand

geslachtsgemeenschap gehad. Ze besluit die pil nog in te nemen, de strip af te maken en

daarna gewoon een pauzeweek te nemen.

142p

Is dat volgens de bijsluiter van afbeelding 2 een juist besluit? Zo nee, wat had ze dan

moeten doen?

Nee, ze had de pauzeweek over moeten slaan.

Nee, ze had de strip niet af moeten maken.

Nee, ze had een barrièremiddel moeten nemen.

Nee, ze had haar dokter om advies moeten vragen.

opgave 7Snowboarden

Snowboarden is een populaire wintersport, vooral bij jonge mensen. Bij deze sport wordt veel gesprongen. In afbeelding 4 is een springende snowboarder te zien. In afbeelding 5 zijn spieren in een been weergegeven. Twee spieren zijn met een cijfer aangegeven. afbeelding 4

Is bij de snowboarder in afbeelding 4 spier 1 samengetrokken? En spier 2? A Geen van beide spieren zijn samengetrokken. B Alleen spier 1 is samengetrokken. C Alleen spier 2 is samengetrokken. D Zowel spier 1 als spier 2 zijn samengetrokken. Snowboarden gebeurt meestal hoog in de bergen, omdat daar de meeste sneeuw ligt. Op zulke hoogten is de ultraviolette straling van het zonlicht sterk. Deze straling is vooral schadelijk voor delende cellen in de huid en voor de laag met zintuigcellen in het oog.

Hoe heet die huidlaag met delende cellen? En de laag met zintuigcellen in het oog? huidlaag laag met zintuigcellen in het oog A hoornlaag netvlies B hoornlaag vaatvlies C kiemlaag netvlies D kiemlaag vaatvlies Snowboarders kunnen ernstig letsel bij anderen veroorzaken. Als iemand door een snowboard geraakt wordt, kan de kuitbeenzenuw worden doorgesneden. Daardoor kan de voet dan niet meer worden gestrekt en wordt ook een deel van de voet gevoelloos.

opgave 8Chromosomale afwijkingen

De kans op bepaalde chromosomale afwijkingen bij een embryo neemt toe met het stijgen

van de leeftijd van de moeder.

Er zijn technieken om enige tijd na de bevruchting cellen van een embryo weg te nemen.

Deze cellen kunnen dan onderzocht worden op afwijkingen aan de chromosomen.

181p

Noem de naam van zo’n techniek.

opgave 9Resuspositief of resusnegatief

Mensen kunnen resuspositief of resusnegatief bloed hebben. Het gen voor resuspositief

bloed is dominant.

Ilse heeft resusnegatief bloed, net als haar vader. Haar moeder heeft resuspositief bloed.

192p

Welk genotype heeft de moeder van Ilse voor deze eigenschap?

een heterozygoot genotype

een homozygoot dominant genotype

een homozygoot recessief genotype

opgave 10Konijnen

Bij konijnen komen verschillende vachtkleuren voor, zoals een donkere vacht en een vachtkleur die ’Himalaya-type’ wordt genoemd. Uit de stamboom in afbeelding 6 kan afgeleid worden of het gen voor donkere vachtkleur dominant of recessief is. afbeelding 6

Is het gen voor donkere vachtkleur dominant of recessief? En uit de resultaten van welke kruising is dit met zekerheid af te leiden? het gen voor donkere vachtkleur is met zekerheid af te leiden uit de kruising A dominant 1 × 2 B dominant 3 × 4 C dominant 5 × 6 D recessief 1 × 2 E recessief 3 × 4 F recessief 5 × 6

opgave 11De Europese maïsboorder

De Europese maïsboorder (zie afbeelding 7) is een insect dat schadelijk is voor de

maïsplant. De rupsen voeden zich met weefsel van de maïsplant en daarvoor boort de

Europese maïsboorder gangen door bladeren en stengels.

211p

Hoe heten de ademhalingsorganen van maïsboorders?

Door gangen te boren in de stengel van maïsplanten verstoren de rupsen het vervoer van

water, mineralen en suikers.

222p

Verstoort de Europese maïsboorder het vervoer in de bastvaten? En in de houtvaten?

alleen in de bastvaten

alleen in de houtvaten

zowel in de bastvaten als in de houtvaten

Rijpe maïskorrels bevatten gemiddeld 17% koolhydraten, 3% eiwitten en 1% vetten.

232p

Zijn mineralen grondstoffen voor de opbouw van maïskorrels? En zijn suikers grondstoffen

voor de opbouw van maïskorrels?

geen van beide

alleen mineralen

alleen suikers

zowel mineralen als suikers

rupsen per 100 planten 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98

De maïsboorder veroorzaakt vooral schade in de Verenigde Staten. Jaarlijks wordt daar

geteld hoeveel rupsen er voorkomen. In afbeelding 8 zijn de resultaten van zulke tellingen

gedurende een aantal jaren in de staat Wisconsin weergegeven.

242p

In welk jaar is de schade aan de maïsproductie door de maïsboorders hoogstwaarschijnlijk

het kleinst geweest? Leg uit waardoor de schade dan het kleinst is.

In afbeelding 8 is te zien dat in sommige jaren het aantal rupsen sterk gedaald was ten

opzichte van het jaar daarvoor.

251p

Noem een biotische factor die oorzaak kan zijn van zo’n sterke daling.

Het is onderzoekers in de Verenigde Staten door genetische modificatie gelukt om een

nieuw maïsras te ontwikkelen: Bt-maïs. Ze hebben daarvoor van een bacterie een deel

overgebracht in een cel van een maïsplant. Cellen van Bt-maïsplanten maken daardoor een

gifstof die maïsboorders doodt. Maïstelers hoeven dan minder insectenbestrijdingsmiddelen

te gebruiken.

262p

Welk deel van de bacterie is overgebracht?

een deel van de celwand

een deel van een chromosoom

een deel van het celmembraan

opgave 12Resten van uitgestorven dieren

In Azië is een kaakbeen met kiezen van een oerwalvis gevonden (zie afbeelding 9). Men schat dat

de resten 48 miljoen jaar oud zijn.

In Nederland worden regelmatig resten gevonden van uitgestorven mammoeten. In

afbeelding 9 zijn een schedel en een kies van zo’n mammoet getekend.

Uit de schedels met kiezen kan iets worden afgeleid over de lengte van het darmkanaal van

beide dieren.

272p

Was het darmkanaal van de oerwalvis in verhouding tot zijn lichaamslengte korter, langer

of even lang als dat van de mammoet?

korter

langer

even lang

opgave 13De aardappel

Uit ”De geïllustreerde flora van Nederland” komt de volgende informatie over de

aardappelplant:

Algemeen gekweekt landbouwgewas afkomstig uit Zuid-Amerika, bloemen wit of paars,

bes geelgroen, in de grond zijtakken van de stengel met vlezige knollen.

282p

Leid uit de tekst af welk deel van de aardappelplant wij eten.

een stengeldeel

een vrucht

een wortel

een zaad

Door middel van aardappelen kan een aardappelplant zich ongeslachtelijk voortplanten.

Uit de tekst kan afgeleid worden dat een aardappelplant zich ook geslachtelijk voortplant.

Onderzoekers willen een nieuw aardappelras ontwikkelen.

291p

Passen de onderzoekers voor het ontwikkelen van dit nieuwe ras geslachtelijke of

ongeslachtelijke voortplanting toe? Leg je antwoord uit.

opgave 14De Noordzee

In afbeelding 10 is een deel van een voedselweb van de Noordzee weergegeven. De pijlen naar het schip geven aan dat er ook organismen door de mens gevangen en De Noordzee is nogal troebel. Dit wordt veroorzaakt door de grote hoeveelheden plankton. Plankton bestaat uit zeer kleine dierlijke en plantaardige organismen. In afbeelding 11 is een organisme uit het plankton weergegeven.

→ Behoort dit organisme tot dierlijk of tot plantaardig plankton? Noem een kenmerk waaraan je dat kunt zien.

Behoort dierlijk plankton tot de consumenten of tot de producenten? En plantaardig plankton? Dierlijk plankton behoort tot de Plantaardig plankton behoort tot de A consumenten consumenten B consumenten producenten C producenten consumenten D producenten producenten

Twee beweringen naar aanleiding van het voedselweb van afbeelding 10 zijn: 1 Er is meer haring dan kabeljauw in de Noordzee, omdat haring minder ver in de voedselketen staat. 2 Er is meer haring dan kabeljauw in de Noordzee, omdat alleen kabeljauw door zeehonden wordt gegeten.

Welke bewering is of welke beweringen zijn juist? A alleen bewering 1 B alleen bewering 2 C beide beweringen zijn juist Zeehonden eten vooral veel aan het eind van de zomer. Daardoor wordt een dikke vetlaag opgebouwd voor de winter.

opgave 15Een varkensfokkerij van de toekomst

De bio-industrie levert grote nadelen op voor het milieu, onder andere als gevolg van een

mestoverschot. Door maatregelen te treffen probeert men de overlast voor het milieu zo

veel mogelijk te beperken.

Op een varkensfokkerij wordt onderzoek gedaan naar de afvoer en de verwerking van de

varkensmest. Mest is een mengsel van ontlasting en urine. Ureum uit de urine wordt in de

mest omgezet in ammoniak.

Bouw en werking van de organen van een varken komen overeen met die van de mens.

Ureum is een afvalstof die door de lever wordt afgegeven aan het bloed.

351p

Door welk orgaan of door welke organen in het lichaam van een varken wordt ureum uit het

bloed verwijderd?

In deze varkensfokkerij worden de ontlasting en de urine van de varkens gescheiden

afgevoerd. In speciale installaties wordt de ureum uit de urine door bacteriën omgezet in

stikstofgas. Hierdoor komt er geen ammoniak meer vrij in de lucht.

362p

Welke vorm van aantasting van het milieu wordt hierdoor verminderd?

erosie van de bodem

horizonvervuiling

versterking van het broeikaseffect

verzuring van de bodem

Op de varkensfokkerij worden plannen gemaakt voor plantenkassen naast de varkensstallen.

De door de varkens uitgeademde lucht zal dan vanuit de stallen naar de kassen gevoerd

worden. De plantengroei wordt hierdoor bevorderd.

372p

Welk gas nemen de planten overdag uit de door de varkens uitgeademde lucht op? Leg uit

dat door dit gas de planten beter groeien.

opgave 16Kleine zwanen

Kleine zwanen zijn een bepaalde soort zwanen. Ieder najaar trekken er duizenden uit

Rusland naar West-Europa om te overwinteren. De vogels vliegen honderden kilometers,

waarna ze sterk vermagerd op bepaalde plaatsen stoppen. In twee tot drie weken eten ze

zich weer helemaal vol, waarna ze verder vliegen. Ze voeden zich vooral met knolletjes van

het schedefonteinkruid, een waterplant. Een zwaan eet wel 1,5 kg knolletjes per dag.

Gemiddeld weegt een knolletje 75 mg: dat zijn dus zo’n 20.000 knolletjes per dag.

Een kleine zwaan die op één dag 1,5 kg knolletjes eet, wordt niet 1,5 kg zwaarder.

382p

Noem twee oorzaken waardoor de zwaan per dag niet 1,5 kg zwaarder wordt.

De stengels van schedefonteinkruid kunnen enkele meters lang worden. De bladeren zijn

draadvormig en drijven vlak onder het wateroppervlak. De knolletjes bevinden zich aan de

sterk vertakte wortelstokken. De plant komt overal in Europa voor in ondiep water.

Gemiddeld overwinteren in Nederland 15.000 kleine zwanen. In het najaar van 1998 werden

er nauwelijks kleine zwanen aangetroffen. Dit werd veroorzaakt door een extreem hoge

waterstand in de gebieden in Nederland waar ze normaal overwinteren. Het water stond

daar gemiddeld 70 cm hoger dan in andere jaren. Hoewel grote hoeveelheden

schedefonteinkruid aanwezig waren, ontbraken de kleine zwanen in deze gebieden in 1998.

391p

Leg uit dat door de grotere waterdiepte de zwanen in deze gebieden in Nederland

ontbraken.

opgave 17Bloemdiagram

Een bloemdiagram is een schematische dwarse doorsnede door een bloem. Het aantal

bloemonderdelen en hun plaats in de bloem zijn hierin aangegeven.

In afbeelding 13 zijn drie bloemdiagrammen getekend.

402p

In welke bloemen die zijn weergegeven met de bloemdiagrammen 1, 2 en 3 kunnen zaden

gevormd worden?

alleen in de bloemen weergegeven met de bloemdiagrammen 1 en 2

alleen in de bloemen weergegeven met de bloemdiagrammen 1 en 3

alleen in de bloemen weergegeven met de bloemdiagrammen 2 en 3

opgave 18Boterhammen

In de kantine van een school worden boterhammen verkocht. De boterhammen worden per

twee stuks verpakt in een plastic bakje. In deze verpakking begint het brood na enkele

dagen te beschimmelen. De eigenaar van de kantine bedenkt een manier om de

boterhammen langer goed te houden. Hij onderzoekt eerst of die manier werkt.

Vijftig boterhammen worden op de oude manier verpakt in plastic bakjes. Vijftig andere

boterhammen worden ook zo verpakt, maar de lucht in de bakjes wordt vervangen door een

gasmengsel van koolstofdioxide en stikstof. Deze boterhammen zijn na zeven dagen nog

onbeschimmeld. De boterhammen in de bakjes met gewone lucht zijn na zeven dagen

beschimmeld.

412p

Wat zijn in het beschreven onderzoek de resultaten?

421p

Schrijf de conclusie uit het onderzoek op.

opgave 19Project voeding

Bekijk eerst het boekje met informatie 1 tot en met 6 over gezonde voeding. Je kunt de informatie gebruiken bij het beantwoorden van de vragen 43 tot en met 50. De kans op besmetting van voedsel met bacteriën kan verminderd worden door in de keuken hygiënisch te werken. Eén van de posters gaat over hygiëne.

→ Noem twee manieren waarop, volgens de poster, voedsel met bacteriën besmet kan raken. Joris heeft op een zaterdag bijgehouden wat zijn moeder at. Zijn groep heeft toen berekend hoeveel kilojoules dat bevatte. Daarna vergeleken ze het met de aanbevolen hoeveelheid kilojoules (zie informatie 6).

→ Bereken in één decimaal nauwkeurig hoeveel procent energie Joris’ moeder op die zaterdag meer binnenkreeg dan is aanbevolen. Joris’ moeder at op deze dag meer energierijke stoffen dan aanbevolen wordt. Dat doet ze vaak in het weekend. Toch wordt ze niet dikker.

→ Geef hiervoor een verklaring. Twee ziekteverschijnselen zijn: constante vermoeidheid en verminderde bloedstolling. Koen heeft een tekort aan ijzer.

Welk van deze ziekteverschijnselen kan of welke kunnen bij Koen door het ijzertekort ontstaan? A geen van beide B alleen constante vermoeidheid C alleen verminderde bloedstolling Volgens het Voorlichtingsbureau voor de Voeding eten veel Nederlanders ongezond.

Welk voedingsadvies zou moeten worden opgevolgd om dat gedrag te veranderen? brood en groente volle yoghurt en kaas A meer eten meer eten B meer eten minder eten C minder eten meer eten D minder eten minder eten Informatie 4 toont de hoeveelheid ijzer die per dag voor het lichaam aanbevolen wordt. Voor vrouwen tussen de 20 en 50 jaar wordt een andere hoeveelheid aanbevolen dan voor mannen tussen 20 en 50 jaar.

→ Hoeveel ijzer moeten vrouwen meer binnen krijgen dan mannen van dezelfde leeftijd? Geef hiervoor een verklaring. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

→ Maak op de bijlage een staafdiagram met de hoeveelheden eiwit, koolhydraten en vet die in de drie verschillende soorten melk voorkomen. De drie pakken melk uit informatie 5 zijn op dezelfde dag geproduceerd. Uit de tekst op de etiketten kan afgeleid worden hoe lang de melk houdbaar is. De houdbaarheid van de pakken is verschillend.

→ Leg uit waardoor dit verschil in houdbaarheid wordt veroorzaakt. Einde