bronnen

Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2002, tijdvak 2

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1De nek

Het menselijk hoofd, dat bij volwassenen ongeveer vier kilogram weegt, rust op de
halswervels. De nek is de verbinding tussen het hoofd en de rest van het lichaam.
In afbeelding 1 is een halswervel weergegeven.
figuur bij de opgave
12p
Welk cijfer geeft de plaats aan waar het ruggenmerg zich bevindt?
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3
21p
Uit welk type weefsel bestaat een wervel vooral?
In afbeelding 2 zijn spieren in de rechterzijde van de nek weergegeven.
figuur bij de opgave
32p
Aan welke twee verschillende botten zit de onderzijde van spier R vast?

opgave 2Een kat

In afbeelding 3 is het skelet van een kat getekend. De botten hebben dezelfde namen als de
botten van een mens.
42p
Hoe heet bot P?
A borstbeen
B borstwervel
C rib
D sleutelbeen
52p
Welk cijfer geeft het gewricht aan dat overeenkomt met het enkelgewricht?
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3
D cijfer 4
62p
Wat voor type kiezen heeft een kat?
A knipkiezen
B knobbelkiezen
C plooikiezen

opgave 3Afvallen

Johan is na zijn veertigste aanzienlijk dikker geworden. Zijn huisarts raadt hem aan af te vallen. In een restaurant heeft hij de keuze uit twee dagmenu's: Menu 1: 150 g aardappelen, 300 g spinazie, een gekookt ei (50 g) en 150 g magere yoghurt. Menu 2: 200 g macaroni, 75 g kip, 150 g vla en een…

Johan is na zijn veertigste aanzienlijk dikker geworden. Zijn huisarts raadt hem aan af te vallen. In een restaurant heeft hij de keuze uit twee dagmenu's: Menu 1: 150 g aardappelen, 300 g spinazie, een gekookt ei (50 g) en 150 g magere yoghurt. Menu 2: 200 g macaroni, 75 g kip, 150 g vla en een banaan van 135 g. tabel 1 Samenstelling en verbrandingswaarde van enkele voedingsmiddelen per 100 g (naar: Nederlandse Voedingsmiddelentabel) eiwitten vetten kool- kalk hydraten gram gram gram mg aardappelen 2 - 19 banaan 1 - 22 ei 14 10 - kip 20 10 - macaroni 4 1 24 magere yoghurt 3 - 4 125 spinazie 2 - 1 125 vla 3 - 15 125

→ Bereken met behulp van de gegevens uit tabel 1 welk menu Johan het beste kan kiezen.

opgave 4Fluoride en cariës

De meest voorkomende vorm van tandbederf is cariës. In Nederland was in 1953 een
onderzoek gestart om na te gaan of het gebruik van fluoride het ontstaan van cariës
tegengaat. In de gemeente Tiel werd fluoride aan het drinkwater toegevoegd. In de
vergelijkbare stad Culemborg werd geen fluoride aan het drinkwater toegevoegd. Na enige
jaren werd de toestand van de gebitten van 11-, 13- en 15-jarigen in beide gemeenten met
elkaar vergeleken. De resultaten van het onderzoek zijn verwerkt in een diagram.
gemiddeld 10 aantal gaatjes per kind 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 11 jaar 13 jaar 15 jaar 11 jaar 13 jaar 15 jaar Tiel Culemborg
81p
Schrijf één conclusie over de invloed van fluoride uit de resultaten van het onderzoek op.

opgave 5Melk tegen salmonella-infectie

Als eiwitrijk voedsel niet voldoende verhit is geweest, kan dat ertoe leiden dat
salmonellabacteriën het lichaam binnenkomen. Slechts een klein deel van de bacteriën
bereikt de dunne darm.
91p
Leg uit waardoor de meeste salmonellabacteriën de dunne darm niet levend bereiken.
Salmonellabacteriën kunnen de wand van de dunne darm passeren en gaan dan met het
bloed onder andere naar de lever.
101p
Hoe heet het bloedvat waardoor de bacteriën vanuit de dunne darm rechtstreeks de lever
bereiken?
Uit onderzoek met ratten is gebleken dat calcium de darmwand zo beïnvloedt, dat de
bacteriën er niet meer doorheen kunnen. Melk bevat veel calcium. Men vermoedt daarom
dat melk een salmonella-infectie tegengaat. Voor het onderzoek gebruikte men twee
groepen ratten, die voedsel hadden gekregen dat besmet was met salmonella.
113p
Beschrijf een werkplan van een onderzoek met twee even grote groepen ratten, waarmee
onderzocht kan worden of melk een salmonella-infectie tegengaat.

opgave 6Ademhalen

In afbeelding 5 is de borstkas getekend op twee verschillende momenten tijdens de ademhaling. afbeelding 5
Welke tekening geeft de borstkas weer van iemand die diep inademt? Zijn op dat moment de middenrifspieren ontspannen of samengetrokken? diepe inademing middenrifspieren zijn A tekening 1 ontspannen B tekening 1 samengetrokken C tekening 2 ontspannen D tekening 2 samengetrokken

opgave 7Bloedvaten

In afbeelding 6 zijn schematisch een slagader, een ader en een aantal haarvaten getekend.
Deze bloedvaten behoren tot de kleine bloedsomloop. De dikte van de wanden is niet
weergegeven. De pijlen geven de stroomrichting van het bloed in de bloedvaten aan.
P Q R
132p
In welk van de bloedvaten P, Q en R is de bloeddruk het hoogst?
A in bloedvat P
B in bloedvat Q
C in bloedvat R
Als het bloed van bloedvat R naar bloedvat P stroomt, treden er veranderingen op in de
hoeveelheid glucose en zuurstof in het bloed.
In afbeelding 7 zijn vier diagrammen getekend.
afbeelding7
zuurstof glucose tijd 1
z g u lu u c r o st s o e f tijd 2
glucose zuurstof tijd 3
hoeveelheid zuurstof glucose tijd 4
142p
Welk diagram geeft die veranderingen in de kleine bloedsomloop juist weer als het bloed
van bloedvat R naar bloedvat P stroomt?
A diagram 1
B diagram 2
C diagram 3
D diagram 4

opgave 8Menstruatiecyclus

Tijdens een menstruatiecyclus wordt het baarmoederslijmvlies afgebroken en weer
opgebouwd. Afbeelding 8 geeft schematisch deze afbraak en opbouw weer gedurende een
periode van enkele weken.
dikte baarmoeder- slijmvlies 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 1 2 3 dagen
151p
In welke periode van vier dagen vindt er een ovulatie plaats? Schrijf de eerste en de laatste
dag van deze periode op.

opgave 9Nachtblindheid

In de medische rubriek van een weekblad stond het volgende:
’In ontwikkelingslanden is gebrek aan vitamine A één van de belangrijkste oorzaken van
nachtblindheid. Vitamine A is noodzakelijk voor de vorming van rhodopsine. Bij gebrek
aan deze stof werken de staafjes onvoldoende’.
162p
In welk deel van het oog is rhodopsine werkzaam?
A het hoornvlies
B het netvlies
C het vaatvlies
Drie leerlingen doen een uitspraak over nachtblindheid.
Arjen: Bij nachtblindheid zie je in de schemering meer dan iemand die niet nachtblind is.
Ben: Bij nachtblindheid zie je in de schemering minder dan iemand die niet nachtblind is.
Cees: Bij nachtblindheid zie je overdag minder kleuren dan in de schemering.
172p
Welke leerling doet een juiste uitspraak?
A Arjen
B Ben
C Cees

opgave 10Middenoorontsteking

Bij een middenoorontsteking hopen zich in de trommelholte vocht en bacteriën op. Het
trommelvlies komt daardoor strak en bol te staan.
Bij middenoorontsteking zijn bacteriën meestal vanuit de keelholte de trommelholte
binnengedrongen.
181p
Hoe heet de verbinding tussen de keelholte en de trommelholte waarlangs de bacteriën
binnendringen?
Bij een middenoorontsteking heeft men ook vaak last van doofheid.
191p
Geef hier een verklaring voor.

opgave 11Verschillen en overeenkomsten

Bacteriën, schimmels en planten vertonen zowel verschillen als overeenkomsten in de bouw
van de cellen.
Een leerling kreeg de opdracht om zulke verschillen en overeenkomsten in een schema weer
te geven. Op de bijlage staat dit schema.
202p
Geef met een kruisje of met kruisjes aan of de organismen celkernen en celwanden bezitten.

opgave 12Kunstmatig hormoon

FSH is een hormoon dat door de hypofyse gemaakt wordt. Wanneer er veel FSH in het
bloed zit, vindt de eicelrijping en de ovulatie plaats.
Men is erin geslaagd FSH kunstmatig te maken. Na toediening van het kunstmatig gemaakte
FSH is een vrouw, die onvruchtbaar was, toch zwanger geworden.
In de afbeelding op de bijlage is de ligging van vijf hormoonklieren weergegeven.
211p
Geef op de bijlage met een kruisje de plaats van de hormoonklier aan die FSH maakt.
222p
In welk orgaan of in welke organen vindt de rijping van eicellen plaats?
A in de baarmoeder
B in de eierstokken
C in de eileiders
Het kunstmatig FSH werd bij de vrouw in haar lichaam gebracht door middel van een
injectie in een armader.
Afbeelding 9 is een schema van de bloedsomloop.
figuur bij de opgave
232p
Hoe vaak passeert het hormoon minstens het hart voordat het bij de eicellen is?
A nul keer
B één keer
C twee keer
D meer dan twee keer
Een vrouw is gesteriliseerd, waarbij haar eileiders zijn onderbroken. Zij wil alsnog zwanger
worden.
241p
Kan deze vrouw zwanger worden na zo'n FSH-behandeling? Leg je antwoord uit.

opgave 13Cavia's

Bij cavia's komt zowel zwarte als witte vachtkleur voor. Het gen voor zwarte vachtkleur is
dominant.
Een zwarte cavia wordt gekruist met een witte. Ze krijgen zowel zwarte als witte
nakomelingen.
252p
Waren de ouders heterozygoot of homozygoot voor de vachtkleur?
A beide ouders waren heterozygoot
B beide ouders waren homozygoot
C één ouder was heterozygoot, de ander homozygoot
Twee van de zwarte nakomelingen worden met elkaar gekruist, ze krijgen één jong.
261p
Hoe groot is de kans dat het jong zwart is?

opgave 14Het Buurserzand

Het Buurserzand is een natuurgebied in het zuidoostelijk deel van Twente. Het is eigendom van de Vereniging Natuurmonumenten. In het Buurserzand werden in 1998 bij tellingen 106 verschillende vogelsoorten waargenomen. Van enkele vogelsoorten zijn in afbeelding 10 de aantallen broedparen in 1990,…

Het Buurserzand is een natuurgebied in het zuidoostelijk deel van Twente. Het is eigendom van de Vereniging Natuurmonumenten. In het Buurserzand werden in 1998 bij tellingen 106 verschillende vogelsoorten waargenomen. Van enkele vogelsoorten zijn in afbeelding 10 de aantallen broedparen in 1990, 1993 en 1998 weergegeven. afbeelding 10 broedparen aantal 110/100 90/80 70/60 n i p n i p u w c h t e r i k p e r p e r a r t u i t a a l e r s u t s w a l s p e u w p i e p i e s t a tt a p e w w a t h o h t z t e e e o m r a s o o d o r s w i e l n a c b o n o m l b o n e b o l e i

→ Van welke vogelsoorten werden wel broedparen waargenomen in 1998, maar niet in 1990 en niet in 1993?
→ Van welke vogelsoorten werd in 1993 een afname van het aantal broedparen ten opzichte van 1990 waargenomen? In 1998 bezat de Vereniging Natuurmonumenten 364 hectare aaneengesloten gebied in het Buurserzand. Een maat voor de grootte van een vogelpopulatie is het aantal broedparen per 100 hectare.…

→ Van welke vogelsoorten werd in 1993 een afname van het aantal broedparen ten opzichte van 1990 waargenomen? In 1998 bezat de Vereniging Natuurmonumenten 364 hectare aaneengesloten gebied in het Buurserzand. Een maat voor de grootte van een vogelpopulatie is het aantal broedparen per 100 hectare. Dit noemen we ook wel de dichtheid. In 1998 werden in het Buurserzand 14 broedparen van de roodborsttapuit waargenomen.

→ Bereken de dichtheid van de roodborsttapuit in het Buurserzand in 1998 tot op 1 decimaal nauwkeurig.

opgave 15De pinksterbloem

In de maanden april, mei en juni zijn sommige weilanden en slootkanten lila van kleur. Dat
komt doordat daar dan pinksterbloemen bloeien.
In afbeelding 11 is een pinksterbloem weergegeven. Een aantal delen is vergroot.
figuur bij de opgave
De lila kleur van de bloem wijst erop dat de bloem door insecten wordt bestoven.
302p
Noem twee andere kenmerken uit de afbeelding, waaruit eveneens blijkt dat de
pinksterbloem door insecten wordt bestoven.
De wortelstok van de pinksterbloem is een ondergronds deel. Hierin is reservevoedsel
opgeslagen.
312p
Welke stof wordt vooral als reservevoedsel in de wortelstok opgeslagen?
A eiwit
B vet
C vitamine
D zetmeel
322p
Planten pinksterbloemen zich geslachtelijk voort? En ongeslachtelijk?
A alleen geslachtelijk
B alleen ongeslachtelijk
C zowel geslachtelijk als ongeslachtelijk
332p
Uit welk deel van de plant ontstaat deel 7?
A uit deel 2
B uit deel 5
C uit deel 6
342p
Hebben de twee plantjes die uit knoppen zijn ontstaan (zie nummer 3 in afbeelding 11)
hetzelfde fenotype als de plant waaraan ze zijn gegroeid? En hetzelfde genotype?
A alleen hetzelfde fenotype
B alleen hetzelfde genotype
C zowel hetzelfde fenotype als hetzelfde genotype

opgave 16Het koolstofdioxidegehalte van de lucht

Het koolstofdioxidegehalte van de lucht neemt al jaren toe. In tabel 2 staan de veranderingen sinds 1800 weergegeven. tabel 2 jaar CO 2 -gehalte van de lucht (ppmv) 1800 282 1850 288 1900 295 1930 305 1960 313 2000 360
→ Zet de gegevens uit tabel 2 uit in een lijndiagram op het grafiekpapier in de bijlage. De toename van het koolstofdioxidegehalte in de periode tussen 1800 en 1900 is anders dan de toename tussen 1900 en 2000.
→ Noem een oorzaak van de stijging van het koolstofdioxidegehalte.
Wat is het gevolg van de toename van het koolstofdioxidegehalte van de lucht? A afname van de fotosynthese B daling van de zeespiegel C toename van het broeikaseffect

opgave 17Bestrijding van plagen

Een groot probleem waar veel mensen in de wereld mee kampen, is het gebrek aan voedsel.
En het feit dat één derde van de oogsten door plagen wordt aangetast, doet daar geen goed
aan. Ook belemmeren andere planten de groei van gewassen. Jarenlang hebben mensen
grote hoeveelheden chemische bestrijdingsmiddelen gebruikt om plagen en andere planten
te bestrijden.
382p
Noem twee oorzaken waardoor andere planten de groei van voedingsgewassen
bemoeilijken.
De chemische bestrijdingsmiddelen die men vroeger gebruikte waren niet afbreekbaar en
bovendien niet selectief. Dit laatste wil zeggen: ze doodden niet alleen de schadelijke
dieren die er mee in aanraking kwamen. In boomgaarden doodden ze bijna alle insecten. De
opbrengst aan fruit verminderde hierdoor.
391p
Leg uit waardoor de opbrengst aan fruit hierdoor verminderde.
De niet-afbreekbare bestrijdingsmiddelen bevinden zich nog steeds in het milieu. Vanuit het
milieu hopen ze zich op in voedselketens.
401p
Hoe noemt men het ophopen van bestrijdingsmiddelen in voedselketens?
Vooral in westerse landen wordt op grote oppervlakten hetzelfde gewas verbouwd.
411p
Hoe noemt men deze manier van verbouwen?
421p
Leg uit dat door deze manier van verbouwen eerder plagen optreden.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

opgave 18De rivier

Bekijk eerst het boekje met informatie over de rivier. Je kunt de informatie gebruiken bij het
beantwoorden van de vragen 43 tot en met 51.
De camping (zie informatie 1) loost ongezuiverd rioolwater in de rivier. Hierdoor neemt de
hoeveelheid resten van organismen (organisch afval) in de rivier toe.
432p
Noem twee soorten organisch afval die veel in het rioolwater van de camping voorkomen.
Overal in de rivier komen bacteriën voor. Het aantal bacteriën is echter niet overal even
groot.
441p
Op plaats B in de rivier is het aantal bacteriën groter dan op plaats E. Geef hiervoor een
verklaring.
In de rivier leven onder andere larven van ééndagsvliegen (zie informatie 1). In
afbeelding 12 is een volwassen ééndagsvlieg weergegeven.
figuur bij de opgave
451p
Geef de naam van het ademhalingsstelsel van een volwassen ééndagsvlieg.
De organismen die genoemd worden in informatie 2 vormen samen een voedselweb.
462p
Noteer dit volledige voedselweb.
In informatie 3 staat waar in een rivier klimopbladige waterranonkel voorkomt.
472p
In welk deel van de rivier is de kans het grootst om klimopbladige waterronkel aan te
treffen?
A voor plaats A
B tussen plaats A en plaats B
C tussen plaats B en plaats C
D tussen plaats C en plaats D
Men vermoedt dat het onderzochte water van informatie 4 vervuild is.
481p
Noem een dier uit het onderzochte water, waardoor men dit vermoedt.
In informatie 4 is een aantal dieren weergegeven uit het water van de rivier. Dier P is
afgebeeld op ware grootte.
492p
Bepaal de naam van diersoort P met behulp van de determineertabel (informatie 7). Noteer
de nummers van elke stap die je bij het determineren neemt.
In informatie 6 is in een diagram het zuurstofgehalte van het rivierwater weergegeven.
502p
Op welke plaats (A, B, C, D of E) is het zuurstofgehalte van het water het laagst? Leg uit
waardoor op die plaats het zuurstofgehalte het laagst is.
512p
Veranderen er abiotische factoren tussen plaats C en plaats D in de rivier? En biotische?
A geen abiotische en geen biotische
B alleen abiotische
C alleen biotische
D zowel abiotische als biotische
√(Einde)
Lees verder