tjoefie

natuur- en scheikunde 1 vmbo gl/tl 2023 · tijdvak 1

A4-weergave

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Open vragen
− Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet
méér. Alleen de eerste twee redenen kunnen punten opleveren.
− Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als
een gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren.
Een goede uitkomst zonder berekening levert geen punten op.
− Vermeld bij een berekening altijd welke grootheid berekend wordt.
− Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

opgave 1Heup-airbag

Speciaal voor ouderen is er een heup-airbag ontwikkeld. Deze airbag
beschermt bij een val.
de airbag in normale toestand
de airbag in opgeblazen toestand
De heup-airbag is een gordel die je om je middel draagt. Tijdens het
vallen blaast de airbag zich automatisch op. Bij de landing val je op de
opgeblazen airbag.
11p
Wat is juist bij een val?
De airbag
A vergroot de remkracht.
B verkort de botstijd.
C verlengt de remweg.
Voor het opblazen van de airbag wordt koolstofdioxide (CO2 ) gebruikt.
Dit gas zit onder hoge druk in een gasflesje.
figuur bij de opgave
Het gasflesje gaat open bij een val. Het gas zet uit en blaast de airbag op.
21puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staat een zin over het uitzetten van het gas.
• Omcirkel in de zin de juiste mogelijkheden.
31p
Bij het leeg laten lopen van de airbag komt het CO2 gas in het milieu.
• Noteer een nadelig milieu-effect van CO2.

opgave 2Vat veilig verplaatsen

Een vat met vloeistof staat op de grond.
De zwaartekracht op het vat met inhoud is
525 N.
figuur bij de opgave
42p
Boven en onder heeft het vat een smalle rand. Het contactoppervlak van
de smalle rand met de ondergrond is 30,0 cm2 .
• Bereken de druk van het vat op de ondergrond.
Het vat is gevuld met een volume van 60 dm3 vloeistof. De massa van
deze vloeistof is 48 kg.
53p
Bereken de dichtheid van de vloeistof en noteer welke vloeistof er in dit
vat zit. Gebruik BINAS.
Je kunt een gevuld vat veilig verplaatsen met vatenklemmen.
figuur bij de opgave
Het vat hangt met twee kabels met vatenklemmen aan een haak.
Op de uitwerkbijlage staat een schematische afbeelding van deze situatie.
De vector van de kracht op de haak is gegeven.
De krachtenschaal is 1 cm ≙ 150 N.
61p
Toon deze krachtenschaal met een berekening aan.
73puitwerkbijlage
Construeer op de uitwerkbijlage de kracht in kabel A en noteer de grootte
van deze kracht naast de afbeelding.
82p
Het vat kan rechtop of gekanteld aan de vatenklemmen hangen.
rechtop gekanteld
Op de uitwerkbijlage staan drie zinnen over het hangen van het vat.
• Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid.

opgave 3Formula Rossa

‘Formula Rossa’ is de naam van
figuur bij de opgave
een achtbaan op een pretpark. De
treintjes krijgen eerst een
versnelling en daarna begint het
traject met hoogteverschillen en
loopings.
Op een horizontale baan krijgt een treintje in een tijd van 4,8 s vanuit
stilstand een snelheid van 240 km/h. Het treintje beweegt eenparig
versneld. De versnelling is 14 m/s2 .
93p
Toon deze versnelling met een berekening aan.
102p
De massa van het treintje met inzittenden is 9800 kg.
• Bereken de nettokracht op het treintje tijdens het versnellen.
111puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staan twee zinnen over het versnellen.
• Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid.
122p
Tijdens het versnellen leveren de motoren een gemiddeld vermogen van
25 MW.
• Bereken de energie die tijdens het versnellen is omgezet.
Na het versnellen bereikt het treintje punt S. Vanaf S rijdt het treintje
zonder aandrijfkracht naar de top T.
figuur bij de opgave
132puitwerkbijlage
Als het treintje van S naar T rijdt, is er een energie-omzetting.
• Noteer in het schema op de uitwerkbijlage de juiste energiesoort voor
en na de omzetting. Verwaarloos hierbij alle wrijvingskrachten.
Je ziet twee situaties van het treintje tijdens een rit met
de bewegingsenergie op dat moment.
situatie 1: E = 200 kJ bew
situatie 2: E = 800 kJ bew
141p
Wat is juist over de snelheid in situatie 2?
A Die is twee keer zo groot als in situatie 1.
B Die is twee keer zo klein als in situatie 1.
C Die is vier keer zo groot als in situatie 1.
D Die is vier keer zo klein als in situatie 1.
151p
Aan het eind van de rit remt het treintje af. Hierdoor worden de inzittenden
tegen de veiligheidsbeugels geduwd.
• Noteer de naam van het natuurkundig verschijnsel dat dit veroorzaakt.
161p
Het afremmechanisme veroorzaakt kortstondig een geluid met een
geluidssterkte van 116 dB.
In welke zone valt dit geluid?
A zeer hinderlijk
B zeer luid
C extreem luid
D pijngrens
171p
De werknemers die de passagiers helpen met uitstappen moeten uitzicht
hebben op de remmende treintjes, maar mogen geen gehoorbeschadiging
oplopen.
• Noteer een veiligheidsmaatregel waarmee deze werknemers de kans
op gehoorschade kunnen verminderen.

opgave 4Altijd licht

De Solar Sensor Light is een lamp met 10 identieke leds. In de lamp zit
een lichtsensor die uit een LDR bestaat. Als het licht is, zijn de leds
uitgeschakeld. Als het donker wordt, worden de leds automatisch
ingeschakeld. De benodigde stroom komt van een oplaadbare accu.
Overdag laadt de zonnecel de accu op.
figuur bij de opgave
Per dm2 is het gemiddeld vermogen van zonlicht 10 W.
De zonnecel heeft een oppervlak van 0,64 dm2 .
Het gemiddeld afgegeven vermogen van de zonnecel is 1,6 W.
183p
Bereken het rendement van deze zonnecel. Reken eerst de waarde van
het opgenomen vermogen van de zonnecel uit.
Je ziet een vereenvoudigd schakelschema van de lamp.
figuur bij de opgave
192puitwerkbijlage
Over het automatisch inschakelen van de lamp staan op de uitwerkbijlage
vier zinnen.
• Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid.
De lamp is ingeschakeld.
202p
De spanning over elke led is 1,8 V. De stroomsterkte door elke led is
0,020 A.
• Bereken het opgenomen vermogen van één led.
212p
De capaciteit van de volledig opgeladen accu is 720 mAh. Als alle leds
branden is de geleverde stroomsterkte 100 mA.
• Bereken de tijd die de lamp met een volledig opgeladen accu kan
blijven branden.
221p
Een van de tien leds gaat kapot.
Hoeveel leds geven dan licht als het donker wordt?
A 0
B 5
C 8
D 9

opgave 5Kalimba

Irma bespeelt een kalimba. Dit is een duimpiano die geluid maakt als de
metalen strips worden aangeslagen.
231puitwerkbijlage
De kalimba heeft een klankkast die het geluid versterkt.
Op de uitwerkbijlage staat een zin over de klankkast.
• Omcirkel in deze zin de juiste mogelijkheden.
241p
De kalimba heeft strips met verschillende lengtes.
Dit is te vergelijken met de verschillende lengtes van de snaren van
bepaalde snaarinstrumenten.
figuur bij de opgave
Irma slaat een lange en een korte strip aan.
Op de uitwerkbijlage staan twee zinnen over de lange en de korte strip.
• Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid.
Op een oscilloscoop maakt Irma één toon van de kalimba zichtbaar.
Je ziet een afbeelding van het scherm van de oscilloscoop vlak na het
aanslaan van een strip.
figuur bij de opgave
254p
Bereken met het beeld op het oscilloscoopscherm de frequentie van het
geluid. Noteer eerst de trillingstijd.
261p
Na enkele seconden is de geluidssterkte van de toon kleiner.
De instellingen van de oscilloscoop blijven gelijk.
Welk oscilloscoopbeeld is juist in deze situatie?
A
B
C

opgave 6Practicum elektromagneet

Merte voert een practicum ‘elektromagneet’ uit. Je ziet een afbeelding met
de apparatuur die ze voor dit practicum gebruikt.
figuur bij de opgave
Er hangt een metalen blokje aan een krachtmeter.
271puitwerkbijlage
De massa van het blokje is 74 g.
Op de uitwerkbijlage staat een afbeelding van een deel van de
krachtmeter.
• Zet een streepje bij de juiste aanwijzing op de krachtmeter.
Onder het hangende blokje zet Merte een spoel met een kern. De spoel is
aangesloten op een variabele gelijkspanningsbron. Ze kan deze
spanningsbron instellen op verschillende spanningen.
Merte zet de spanningsbron aan. De spoel wordt magnetisch, waardoor
het blokje verder naar de spoel toe beweegt.
281p
Van welk materiaal kan het blokje gemaakt zijn?
A van aluminium en van koper
B van aluminium en van nikkel
C van aluminium en van ijzer
D van koper en van nikkel
E van koper en van ijzer
F van nikkel en van ijzer
291p
Je ziet drie afbeeldingen van de elektromagneet met twee veldlijnen.
In welke afbeelding zijn de richtingen van de veldlijnen juist getekend?
A B C
303puitwerkbijlage
Merte meet de spanning over en de stroomsterkte door de spoel.
Op de uitwerkbijlage staat een afbeelding met een deel van het
schakelschema.
• Maak het schakelschema compleet met stroommeter, spanningsmeter
en de spoel met kern.
Merte bepaalt de magnetische kracht op het blokje bij verschillende
afgegeven vermogens van de spanningsbron.
Je ziet een tabel van het (berekende) afgegeven vermogen van de
spanningsbron en de magnetische kracht op het blokje.
afgegeven vermogen (W)2,03,65,86,68,0
magnetische kracht (N)0,010,020,040,050,07
313puitwerkbijlage
Zet in het diagram op de uitwerkbijlage alle gegevens uit en teken de
grafiek.
321p
Wat is juist over het afgegeven vermogen van de spanningsbron als de
magnetische kracht op het blokje twee keer zo groot wordt?
Het afgegeven vermogen
A is minder dan twee keer zo groot.
B is twee keer zo groot.
C is meer dan twee keer zo groot.
331p
Merte zet de spanningsbron uit. Het blokje gaat daardoor wat hoger
hangen. Daarna verwisselt ze de aansluitingen op de + en de – van de
spanningsbron.
Wat gebeurt er nu met het blokje als Merte de spanningsbron aanzet?
A Het blokje blijft stil hangen.
B Het blokje wordt aangetrokken.
C Het blokje wordt afgestoten.

opgave 7Knoopcel-batterijen

Piet plaatst een nieuwe knoopcel in zijn horloge. Een knoopcel is een
batterij in de vorm van een knoop.
figuur bij de opgave
In de knoopcel zit kwik verwerkt.
341p
De oude knoopcel is leeg.
Bij welk soort afval hoort deze knoopcel? Gebruik BINAS.
A bij het gft
B bij het kca
C bij het restafval
De lege knoopcellen worden in een fabriek verwerkt.
De knoopcellen worden eerst vermalen. Daarna worden de vermalen
knoopcellen verhit tot boven het kookpunt van kwik.
Het vloeibare kwik gaat daarbij over in de gasvorm.
352puitwerkbijlage
Noteer op de uitwerkbijlage het kookpunt van kwik in K en ° C.
361p
Het gasvormige kwik wordt opgevangen en koelt af naar
kamertemperatuur.
Van welke faseovergang is er sprake bij het afkoelen?
A van condenseren
B van rijpen
C van smelten
D van stollen
E van sublimeren
F van verdampen
371p
Werknemers in de fabriek gieten het opgevangen kwik in vaten.
De werknemers nemen voorzorgsmaatregelen.
Je ziet een afbeelding van een werknemer met speciale kleding,
handschoenen en een gelaatsscherm.
figuur bij de opgave
• Tegen welk gevaar bij het overgieten van kwik zijn de werknemers met
deze voorzorgsmaatregelen niet beschermd? Gebruik de tabel
‘Gevaarlijke chemicaliën’ in BINAS.
381p
Het opgevangen kwik wordt hergebruikt bij de productie van spaarlampen.
• Noteer de naam van deze vorm van afvalverwerking.

opgave 8Geurverspreider

Anja gebruikt een elektrische geurverspreider om haar kamer lekker te
laten ruiken.
figuur bij de opgave
Anja vult de geurverspreider met een paar druppels geurstof uit een flesje
en verdunt dit met water.
Onverdunde geurstof kan gevaarlijk zijn. Je ziet een deel van de
veiligheidskaart van de onverdunde geurstof in het flesje.
Gevaarlijk voor in het water levende organismen.
Irriterend voor de huid en ogen.
392puitwerkbijlage
Op de veiligheidskaart van de geurstof staan de twee bijbehorende
veiligheidspictogrammen.
• Zet in de tabel op de uitwerkbijlage een kruisje onder de twee juiste
veiligheidspictogrammen.
In de geurverspreider zit een trillende plaat. Door het trillen van de plaat
ontstaat er een mist met geurstof in de trillende lucht.
De plaat in de geurverspreider trilt met een frequentie van 2400 kHz.
401puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staan twee zinnen over de frequentie van de trillende
plaat.
• Noteer in de eerste zin de juiste waarde en omcirkel in de tweede zin
de juiste mogelijkheid.
412p
De geurverspreider is via een adapter aangesloten op de netspanning van
230 V. De secundaire spoel van de transformator levert een spanning van
12 V. De primaire spoel heeft 1150 windingen.
• Bereken het aantal windingen van de secundaire spoel. Ga ervan uit
dat de transformator ideaal is.
421p
In de adapter zit een elektronica-onderdeel dat stroom maar in één
richting doorlaat.
Wat is de naam van dat onderdeel?
A condensator
B diode
C reedcontact
D relais
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

opgave 9Meteoroïde

Meteoroïden zijn voorwerpen die met grote snelheid door de ruimte
bewegen.
433p
Een bepaalde meteoroïde beweegt door de ruimte met een snelheid van
1,0 ∙ 104 m/s. De bewegingsenergie van deze meteoroïde is 1000 MJ.
• Bereken de massa van deze meteoroïde.
441p
Als een meteoroïde dichter bij de aarde komt, wordt de bewegingsrichting
van die meteoroïde beïnvloed door een kracht. De meteoroïde beweegt
door deze kracht richting de aarde.
• Noteer de naam van deze kracht.
figuur bij de opgave
De meteoroïde beweegt door de dampkring en komt steeds dichter bij de
aarde.
Door luchtwrijving stijgt de temperatuur, waardoor delen van de
meteoroïde verbranden of verdampen. De massa van de meteoroïde
neemt hierdoor af.
452puitwerkbijlage
De verandering van de hoogte en de massa hebben invloed op de
zwaarte-energie van de meteoroïde.
Op de uitwerkbijlage staan twee zinnen over deze veranderingen.
• Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid. Verwaarloos hierbij de
verandering van de valversnelling.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.