bij dit examen
Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Open vragen
− Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet
méér. Alleen de eerste twee redenen kunnen punten opleveren.
− Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als
een gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren.
Een goede uitkomst zonder berekening levert geen punten op.
− Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.
opgave 1CyclOx®
Bij de verbranding van diesel ontstaat roet. Bij onderzoek naar een manier om deze roetvorming te beperken is de brandstof CyclOx® ontwikkeld. CyclOx® verbrandt trager dan diesel, waardoor de brandstof beter kan worden gemengd met de benodigde zuurstof. Hierdoor ontstaat veel minder roet. Deze vloeibare biobrandstof kan worden weergegeven met de gemiddelde molecuulformule C H O . 9 8 3
11pWat is de formule van de stof waaruit roet voornamelijk bestaat?
o
O
2 21pGeef aan waarom roet ontstaat wanneer de diesel en de zuurstof slecht
gemengd zijn bij de verbranding.
31pUit hoeveel verschillende elementen bestaat C9H8O3?
1
3
17
20
43pGeef de reactievergelijking van de volledige verbranding van C9H8O3.
CyclOx® wordt gemaakt uit een polymeer (lignine) dat aanwezig is in plantaardig materiaal. Lignine ontstaat als afvalstof bij onder meer de productie van ethanol uit biomassa. Bij de productie van CyclOx® wordt lignine door verhitting afgebroken tot een olieachtig mengsel.
51pMet welk soort proces kan dit olieachtig mengsel uit lignine worden
gevormd wanneer lignine de enige beginstof is?
ontleding
polymerisatie
scheiden
smelten
61pHet gebruik van CyclOx
in plaats van diesel is gunstig voor het milieu.
Niet alleen omdat er dan minder roetvorming plaatsvindt, maar ook om
andere redenen.
Geef één van deze redenen.
opgave 2Kristallen
Collin doet een proefje. Hiervoor krijgt hij een voorschrift en twee oplossingen: I: een oplossing van kaliumjodide; II: een oplossing van lood(II)nitraat. Wanneer hij de oplossingen bij elkaar voegt, ziet hij dat er in de vloeistof kleine vaste gele deeltjes ontstaan. Collin leidt uit Binas af dat deze vaste stof lood(II)jodide (PbI ) is. 2 Vervolgens voert hij de rest van het voorschrift uit: Bouw een filtratieopstelling. Filtreer het mengsel en vang het filtraat op. Doe het filtraat in een petrischaal en zet deze weg. Doe het residu (lood(II)jodide) in ongeveer 0,2 L gedestilleerd water. Verwarm het mengsel totdat alles is opgelost (oplossing III). Laat deze oplossing vervolgens afkoelen tot kamertemperatuur.
71pWanneer Collin de oplossingen I en II bij elkaar voegt, ontstaat een
mengsel.
Wat is de naam van dit mengsel?
emulsie
legering
oplossing
suspensie
83pGeef de vergelijking van de neerslagreactie waarbij lood(II)jodide
ontstaat. Noteer ook de toestandsaanduidingen.
92pTeken de filtratieopstelling:
− verwerk in de tekening een filter, een trechter en een erlenmeyer;
− geef ook in de tekening aan waar, na afloop van de filtratie, het filtraat
zich bevindt en waar het residu.
Na ongeveer een kwartier ziet Collin dat in oplossing III goudkleurige, blinkende kristallen ontstaan. Deze kristallen bestaan uit lood(II)jodide. Het ontstaan van deze vaste deeltjes kan hij verklaren met het diagram op de volgende bladzijde. Hierin is de oplosbaarheid van lood(II)jodide bij verschillende temperaturen weergegeven.
102pBereken hoeveel gram lood(II)jodide kan oplossen in 0,20 L water met
een temperatuur van 80 °C.
112pVerklaar de vorming van de vaste deeltjes aan de hand van het diagram.
De volgende dag bekijkt Collin de petrischaal waar hij het filtraat in heeft gedaan. De vloeistof is verdwenen. Er zijn duidelijk twee soorten witte kristallen ontstaan: enkele kleine vierkante kristallen en veel langwerpige kristallen. De docent zegt dat de kristallen elk uit een verschillend zout bestaan. Bij de proef is een kleine overmaat kaliumjodide gebruikt.
122pGeef de namen van de zouten waar de witte kristallen uit bestaan.
Noteer je antwoord als volgt:
vierkante kristallen: …
langwerpige kristallen: …
opgave 3Polymelkzuur als bioplastic
Polymelkzuur (PMZ) is een kunststof. Deze kunststof kan worden gemaakt uit plantaardig materiaal dat wordt afgebroken tot glucose. Uit glucose wordt daarna uitsluitend melkzuur (C H O ) gevormd. Het 3 6 3 melkzuur wordt vervolgens omgezet tot PMZ. De productie van PMZ is vereenvoudigd weergeven in onderstaand blokschema: plantaardig materiaal glucose melkzuur I II III PMZ reststoffen water
131pHoeveel moleculen melkzuur kunnen maximaal ontstaan uit één molecuul
glucose? Neem aan dat glucose de enige beginstof is.
1
2
3
6
141pWelk soort stof is melkzuur?
koolwaterstof
kunststof
moleculaire stof
niet-ontleedbare stof
153pBij de vorming van PMZ uit melkzuur ontstaat water.
Bereken hoeveel moleculen water ontstaan bij de vorming van een
molecuul polymelkzuur dat is gevormd uit 3000 moleculen melkzuur.
Gebruik hierbij de volgende molecuulmassa's:
− PMZ-molecuul 216018 (u)
161pBij het beschreven proces vindt polymerisatie plaats van één soort
monomeren.
In welk blok worden deze monomeren ingevoerd?
blok
I
blok II
blok III
Voor de reactie in blok III is een katalysator nodig. Hiervoor kan tin(II)octoaat (SnC H O ) worden gebruikt. Deze stof kan worden 16 30 4 gevormd door een reactie van ethylhexaanzuur (C H O ) met tin(II)oxide 8 16 2 (SnO). Hierbij ontstaat, behalve tin(II)octoaat, uitsluitend water.
173pGeef de reactievergelijking van de vorming van tin(II)octoaat uit
ethylhexaanzuur en tin(II)oxide.
PMZ is composteerbaar. Bij de afbraak van PMZ door micro-organismen ontstaan water en koolstofdioxide. PMZ dat is gemaakt uit plantaardig materiaal kan daarom 'CO -neutraal' worden genoemd. Planten vormen 2 namelijk glucose uit koolstofdioxide en één andere stof volgens: 6 CO + 6 … → C H O + 6 O 2 6 12 6 2 Deze reactievergelijking is nog onvolledig. Eén stof ontbreekt. PMZ wordt onder andere gebruikt als alternatief voor moeilijk afbreekbare plastics, zoals PET (polyethyleentereftalaat). Zo kunnen bekertjes en flessen van PMZ zijn gemaakt, maar ook van PET.
181pGeef de formule van de ontbrekende stof.
192pPMZ-bekers zijn ongeschikt voor hete dranken. Wanneer bijvoorbeeld
thee in een PMZ-beker wordt geschonken, zakt de beker in elkaar.
Leg uit of PMZ een thermoharder of een thermoplast is.
201pEen fles gemaakt van PMZ wordt als zwerfafval in de natuur in een half
jaar afgebroken.
Hoe snel wordt een PMZ-fles afgebroken ten opzichte van een PET-fles?
Gebruik een tabel uit Binas.
2 tot 5 keer zo snel
10 tot 20 keer zo snel
50 keer zo snel
100 keer zo snel
opgave 4'Gouden' munten
1 In een scheikundeles over metalen en legeringen doet een docente de 2 volgende demonstratieproef. De proef wordt in de zuurkast uitgevoerd. 3 Ze doet geconcentreerd natronloog in een indampschaaltje en voegt een 4 beetje zinkpoeder toe. Met behulp van een brander verwarmt ze het 5 mengsel tot het bijna kookt. Dan doet ze een koperen muntje in het 6 mengsel. Na ongeveer twee minuten haalt ze het muntje er weer uit en 7 spoelt het schoon met water. Het muntje is nu zilverachtig van kleur 8 geworden. Vervolgens verwarmt ze het muntje in een blauwe, niet 9 ruisende vlam. Het muntje wordt hierdoor goudkleurig. Ze koelt het muntje 10 ten slotte af onder de kraan.
211pWelke pH kan geconcentreerd natronloog hebben?
1
6
8
14
221pWelke van onderstaande tekeningen geeft de juiste afstelling weer van de
brander tijdens het verwarmen (regels 4 en 5)?
afstelling 1
afstelling 2
afstelling 3
afstelling 4
Wanneer het zinkpoeder bij het natronloog is gevoegd (regels 3 en 4), treedt een reactie op waarbij onder andere 'zinkaationen' ontstaan. De formule van het zinkaation is Zn(OH) 2– . Deze ionen reageren aan het 4 oppervlak van de munt tot zink. Hierbij ontstaat een zilverachtig gekleurd laagje om het muntje.
232pHet zinkaation heeft een ionlading 2−.
Leid deze ionlading af aan de hand van de formule van het zinkaation.
Ga ervan uit dat het zinkaation is opgebouwd uit zinkionen en
hydroxide-ionen.
241pWat is de naam van de gevormde legering?
brons
messing
nieuw zilver
nordic gold
De docente heeft het muntje voor en na de proef gewogen. Ze neemt aan dat de massaverandering alleen is veroorzaakt door zink dat op het muntje is afgezet. Hieronder staan haar meetwaarden weergegeven. Aan de hand daarvan berekent ze het massapercentage zink in het goudkleurige muntje. 3,942 3,960 gram gram Stand weegschaal Stand weegschaal voor de proef na de proef
252pBereken dit massapercentage Zn in het goudkleurige muntje.
opgave 5Luchtzuiverend wegdek
1 Luchtvervuiling wordt onder meer veroorzaakt door de uitlaatgassen die 2 vrijkomen in het verkeer, zoals NO (bijvoorbeeld NO en NO ). Deze x 2 3 gassen kunnen in de atmosfeer reageren tot onder andere salpeterzuur. 4 Hierdoor ontstaat 'zure regen': het neerdalen van stoffen die verzuring van 5 de lucht en de bodem veroorzaken.
261pGeef de formule van salpeterzuur.
271pBehalve NOx zijn er ook andere gassen die zure regen (regel 4)
veroorzaken.
Geef de formule van zo'n ander gas.
De stof titaan(IV)oxide blijkt de reactie van stikstofmono-oxide met water te versnellen. Hierbij ontstaan onder andere nitraationen. Bij deze reactie, die plaatsvindt onder invloed van uv-licht, blijft de hoeveelheid titaan(IV)oxide gelijk.
281pWelke informatie geeft IV in de naam titaan(IV)oxide?
het aantal titaanionen
het aantal oxide-ionen
de lading van de titaanionen
de lading van de oxide-ionen
291pGeef de twee gegevens uit de tekst waaruit blijkt dat titaan(IV)oxide een
katalysator is.
301pDe gevormde nitraationen vormen zouten op het wegdek. Deze zullen bij
een regenbui gemakkelijk wegspoelen.
Geef hiervoor een verklaring met behulp van Binas-tabel 35.
In een onderzoek met 'luchtzuiverend wegdek' werden op een bepaalde weg twee proefvlakken gemaakt. Eén proefvlak werd behandeld met titaan(IV)oxide, het andere proefvlak niet. De luchtkwaliteit boven de weg werd regelmatig gemeten. Boven het behandelde proefvlak werden gemiddeld 19% minder stikstofoxiden gemeten.
311pIn het onderzoek is een proefvlak dat is behandeld met titaan(IV)oxide,
vergeleken met een onbehandeld proefvlak.
Geef aan waarvoor de vergelijking met het onbehandelde proefvlak
nodig is.
Ga verder op de volgende pagina.
opgave 6Koudmakend mengsel
Eva krijgt het volgende voorschrift voor een verrassend proefje, dat ze in een zuurkast uitvoert: Doe een beetje water op een houten plankje. Zet een bekerglas op het vochtige plankje. Doe een schep NH Cl in het bekerglas. 4 Voeg een schep Ba(OH) toe en meet direct de temperatuur van het 2 mengsel in het bekerglas. Meng deze vaste stoffen door met de thermometer te roeren. Lees tijdens het roeren regelmatig de temperatuur af. Neem, wanneer de temperatuur niet meer verandert, het bekerglas van het plankje. De docent geeft aan dat Eva de reactie kan weergeven met onderstaande, nog onvolledige, vergelijking. Eén coëfficiënt ontbreekt. 2 NH Cl + Ba(OH) → 2 NH + BaCl + … H O 4 2 3 2 2
321pGeef de ontbrekende coëfficiënt.
331pDe reactie die plaatsvindt is een zuur-basereactie.
Geef de naam van het ion dat bij deze reactie als base reageert.
343pBereken hoeveel gram NH3 kan ontstaan uit 5,0 g NH4Cl.
352pBeschrijf een experiment waarmee het water dat bij deze proef ontstaat,
kan worden aangetoond.
Beschrijf het experiment als volgt:
handeling(en): …
waarnemingen: …
361pWelke van onderstaande vergelijkingen geeft het oplossen van BaCl2 op
de juiste manier weer?
BaCl
2 (s) → Ba
(aq) + Cl
2 (aq)
BaCl
2 (s) → Ba
2+ (aq) + 2 Cl
– (aq)
BaCl
2 (s) → Ba
2+ (aq) + Cl
2 (aq)
BaCl
2 (s) → BaCl
2 (aq)
Tijdens de uitvoering noteert Eva het volgende in haar schrift: 1 De begintemperatuur van het poedermengsel is 18 °C. 2 Tijdens het mengen wordt het mengsel vloeibaar. 3 Ook ontstaat een geur. 4 Er ontstaat een witte suspensie. 5 De temperatuur daalt naar -16 °C. 6 Het bekerglas zit na afloop vast aan het plankje. 7 Door de temperatuurverandering is het water op het plankje bevroren.
372pEva heeft een aantal waarnemingen en conclusies genoteerd.
Neem onderstaande tabel over en geef per nummer met een X aan of
het gaat om een waarneming of een conclusie.
381pWat is de naam van het gas dat de geur veroorzaakte?
ammonia
ammoniak
ammonium
391pHoe heet de faseovergang die het water op het plankje heeft ondergaan?
condenseren
smelten
stollen
sublimeren
401pEen vriendin van Eva herhaalt de proef. Op het moment dat ze een geur
waarneemt, legt ze een nat lakmoespapiertje over het bekerglas. Het
papiertje verandert direct van kleur.
Welke kleur krijgt het lakmoespapiertje?
blauw
kleurloos
rood
wit
opgave 7Ajax 'Shower Power'
Ajax 'Shower Power' is een vloeibaar schoonmaakmiddel met pH = 2. Het kan worden gebruikt om kalkaanslag te verwijderen uit bijvoorbeeld de douche. Op het etiket staat onder andere het volgende: Ajax 'Shower Power' heeft een krachtige anti-kalk formule die kalkaanslag verwijdert zonder boenen. Gebruik het niet op marmer, kalksteen of oude gietijzeren badkuipen.
411pWaarmee kan de pH van het schoonmaakmiddel bepaald zijn?
broomthymolblauw
fenolftaleïen
rood en blauw lakmoespapier
universeelindicatorpapier
421pKalkaanslag bestaat voornamelijk uit calciumcarbonaat.
Geef de formule van calciumcarbonaat.
432pLeg uit dat 'Shower Power' niet geschikt is voor gebruik op tegels die van
marmer zijn gemaakt. Maak gebruik van Binas-tabel 42.
De hoeveelheid kalkaanslag die kan ontstaan, hangt af van de 'hardheid' van het leidingwater. De hardheid van water wordt in Nederland uitgedrukt in Duitse hardheidsgraden (dH). Eén Duitse hardheidsgraad komt overeen met 7,1 mg calciumionen per liter water. In het diagram hieronder staat de hardheid van leidingwater in een aantal steden. 12 duitse hardheids- graad (dH) 10 8 6 4 2 0 Almere Amsterdam Groningen Rotterdam Utrecht
442pBereken hoeveel mg calciumionen een liter leidingwater in Amsterdam
bevat.
452pLeg uit in welke stad uit het diagram een gemiddeld gezin het minste
'Shower Power' nodig zal hebben om kalkaanslag uit de douche te
verwijderen. Neem daarbij aan dat in alle steden een gemiddeld gezin
evenveel water gebruikt om te douchen, en het schoonmaakmiddel op
een gelijke manier wordt gebruikt.
461pEen inwoner van Amsterdam bedenkt een manier om de hardheid van het
douchewater te verminderen.
Welke van onderstaande manieren is daarvoor geschikt?
azijn in de douchekop doen
een ionenwisselaar gebruiken
filtreerpapier in de douchekop doen
het water laten bezinken
