bron 1 De grootste steden in 2015 (in miljoenen inwoners) bron: Praxis Geographie, 3/2000 bron 2 Metropolen in Zuid-Amerika en per land telkens de op één na grootste stad van dat land Metropoolregio Inwoners (in miljoenen) 1990 1995 Brazilië São Paulo 12,1 16,4 Rio de Janeiro 8,8 9,9 Argentinië Buenos Aires 9,9 11,0 Córdoba 1,1 * Peru Lima 4,4 7,5 Arequipa 0,6 * Chili Santiago de Chili 3,7 5,1 Concepción 0,3 * Colombia Bogotá 3,5 5,6 Medellin 1,6 * Venezuela Caracas 2,4 3,0 Maracaibo 1,4 * * Geen gegevens bekend. bron: Praxis Geographie, 3/2000
bron 3 Stedelijke en landelijke bevolking in geselecteerde landen Bevolking (x 1000) 1990 Jaarlijks groeipercentage 1980-1990 (in (in %) Bevolking (x 1000) 2000 Jaarlijks groeipercentage 1990-2000 (in (in %) Stedelijke bevolking Landelijke bevolking Stedelijke bevolking Landelijke bevolking Stedelijke bevolking Landelijke bevolking Stedelijke bevolking Landelijke bevolking Argentinië 28.141 4.386 1,91 –0,92 33.089 3.943 1,63 –1,06 Bolivia 3.653 2.920 4,14 0,00 5.400 2.929 3,99 0,03 Brazilië 110.570 36.432 3,21 –0,93 137.527 31.676 2,21 –1,66 Chili 10.908 2.191 1,88 0,47 12.868 2.343 1,67 0,67 Colombia 22.811 9.784 3,01 0,22 29.154 9.751 2,48 –0,03 Paraguay 2.054 2.164 4,70 1,77 3.077 2.420 4,12 1,12 Peru 14.862 6.708 2,88 0,89 18.674 6.988 2,31 0,41 Uruguay 2.751 343 1,03 –2,24 2.990 284 0,84 –1,87 Venezuela 16.378 3.124 3,17 0,06 21.113 3.057 2,57 –0,22 Ter vergelijking Duitsland 67.699 11.666 0,45 –1,53 72.386 10.302 0,67 –1,24 USA 191.181 62.925 1,19 0,39 214.504 63.321 1,16 0,06 India 217.256 633.538 3,18 1,80 286.323 720.447 2,80 1,29 bron: Praxis Geographie, 3/2000 bron 4 Gegevens met betrekking tot bevolkingsontwikkeling Levensverwachting (in jaren) Levensverwachting Gemiddeld aantal per vrouw kinderen 1970 1997 1975 1997 Argentinië 66,3 72,9 3,4 2,6 Bolivia 45,8 61,4 6,1 4,4 Brazilië 58,7 66,8 4,5 2,3 Chili 61,9 74,9 3,2 2,4 Colombia 60,8 70,4 4,6 2,8 Paraguay 65,4 69,6 5,3 4,2 Peru 53,5 68,3 5,6 3,0 Uruguay 68,5 73,9 3,0 2,4 Venezuela 64,7 72,4 4,6 3,0 Ter vergelijking Duitsland 70,8 77,2 1,5 1,3 USA 70,7 76,7 1,8 2,0 India 49,1 62,6 5,1 3,1 bron: Praxis Geographie, 3/2000 Gebruik de bronnen 1 tot en met 4 en de atlas bij de vragen 1 tot en met 3. Stelling: het tempo van de urbanisatie zal in Bolivia de komende jaren hoger zijn dan in de meeste andere Zuid-Amerikaanse landen. Eén van de bronnen 1 tot en met 4 biedt informatie die deze stelling aannemelijk maakt.
Bij de vragen 2 en 3 wissel je van ruimtelijke schaal. Volgens bron 1 zullen er in 2015 in de wereld 24 megasteden zijn. Megasteden zijn steden met meer dan 10.000.000 inwoners. Een belangrijke oorzaak van de groei van de steden is de ruraal-urbane migratie. De invloed van de ruraal-urbane migratie op de bevolkingsgroei tot 2015 zal niet bij alle steden even groot zijn.
→ A: Noem twee megasteden uit bron 1 waarbij de ruraal-urbane binnenlandse migratie tot 2015 een relatief kleine rol zal spelen in de groei van de bevolking. B: Geef een gemeenschappelijke verklaring voor de relatief geringe ruraal-urbane migratie naar de bedoelde steden van nu tot 2015. Enkele megasteden kennen een intercontinentale migratie.
→ A: Naar welke twee steden is de laatste decennia het aantal intercontinentale migranten het grootst geweest? Laat bij je keuze de stad Istanbul buiten beschouwing omdat deze stad in twee continenten ligt. B: Geef – afgezien van het gevoerde immigratiebeleid – twee oorzaken van die grote intercontinentale migratie. bron 5 Internationale migratie naar de Europese Unie uit vier landen van herkomst bron: Werkverband periodieke rapportage bevolkingsvraagstukken, Bevolkingsvraagstukken in Nederland anno 2000, NIDI, Den Haag, 2000
bron 6 Leeftijdsopbouw van de bevolking in Marokko, 2000 bron: Werkverband periodieke rapportage bevolkingsvraagstukken, Bevolkingsvraagstukken in Nederland anno 2000, NIDI, Den Haag, 2000 Gebruik de bronnen 5, 6 en de kaartbladen 132 en 133 (52e druk: 148 en 149) bij de vragen 4 en 5. Eind 1999 is een uitgebreid migratieonderzoek afgesloten over de internationale migratie naar de Europese Unie. In het kader van dit onderzoek is een aantal herkomstlanden onderzocht. In bron 5 staan vier van de onderzochte landen met de letters A, B, C, en D aangegeven. Het gaat in willekeurige volgorde om: Egypte, Ghana, Senegal en Turkije.
→ A: Met welke letter wordt het cirkeldiagram van Ghana aangegeven? B: Met welke letter wordt het cirkeldiagram van Turkije aangegeven? Ondanks de grote aantallen Marokkanen, die geëmigreerd zijn naar landen in West-Europa laat bron 6 geen duidelijke inkeping in de leeftijdsopbouw zien die verband houdt met deze emigratie.
bron 7 Enkele gegevens van een deel van de gemeenten in de Corop-regio Midden-Noord-Brabant Gemeente Inwoners Migratieoverschot (binnenlands) Werkzame beroepsbevolking x 1000 Aantal arbeidsplaatsen x 1000 Alphen en Riel 6263 –35 3.1 1.1 Berkel-Enschot 10478 17 4.7 1.6 Diessen 4166 –32 –– 0.8 Dongen 21537 20 9.0 6.6 Drunen 18990 –132 7.9 5.1 Gilze en Rijen 23653 37 10.0 7.3 Goirle 19208 196 7.4 4.3 Hilvarenbeek 10046 17 3.5 2.2 Hooge en Lage Mierde 4205 –4 –– 0.5 Loon op Zand 22740 2 8.8 4.4 Moergestel 5826 –29 –– 1.3 Oisterwijk 18995 30 7.1 5.2 Oost-West Middelbeers 5383 85 –– 0.7 Sprang-Capelle 10020 –13 4.0 1.6 Udenhout 9037 –50 3.8 2.7 Waalwijk 29726 –96 12.1 14.2 bron: CBS, 1-1-1996 bron 8 Pendel vanuit een aantal gemeenten in de Corop-regio Midden-Noord-Brabant naar de gemeente Tilburg Heusden Heusden Sprang- Sprang- Waal- Waal- Capelle Capelle wijk wijk Drunen Drunen Loon Loon op op Dongen Dongen Zand Zand Udenhout Udenhout TILBURG TILBURG B B e e r r k k e e l- l- O O Gilze Gilze en en E E n n s s c c h h o o t t MMooeerr-- Moer- Rijen Rijen ggeesstteell gestel Goirle Goirle Alphen Alphen en en Hilvaren- Hilvaren- Riel Riel beek beek Diessen Diessen Hooge Hooge en en Lage Lage Mierde Mierde 0 vrij naar: SMB bedrijvenregister, Statistisch Jaarboek, 1997, gemeente Tilburg
Bij de vragen 6 tot en met 9 vergelijk je gebieden en verschijnselen met elkaar en leg je relaties tussen gebieden en verschijnselen. Gebruik de bronnen 7 en 8 en de kaartbladen 34-35 (52e druk: 38-39) bij de vragen 6 en 7. Door suburbanisatie van het wonen is er een ruimtelijke scheiding tussen woon- en werkgebieden ontstaan. In de Corop-regio Midden-Noord-Brabant pendelen duizenden personen tussen hun woongemeente en de gemeente Tilburg. Stelling: Naarmate de afstand van een gemeente tot de gemeente Tilburg toeneemt, neemt het aandeel van de forensen in de beroepsbevolking dat vanuit die gemeente naar Tilburg pendelt af.
→ A: Welke combinatie van twee gegevens uit bron 7 kun je gebruiken om een mogelijke verklaring te geven voor de verschillen in omvang van de pendelstromen vanuit de gemeenten Berkel-Enschot en Hilvarenbeek naar de gemeente Tilburg? B: Motiveer waarom je juist deze gegevens hebt gekozen. Gebruik de kaartbladen 44 en 52 (52e druk: 48 en 58) bij vraag 8. Een onderzoeksbureau wil inzicht krijgen in het verschil in het gebruik van het openbaar vervoer door forensen in Noord- en Zuid-Holland enerzijds en Noord-Brabant anderzijds. Het onderzoeksbureau verwacht dat het percentage forensen dat gebruik maakt van het openbaar vervoer in de provincie Noord-Brabant kleiner zal zijn dan dat in de provincies Noord- en Zuid-Holland.
bron 9 Gemiddeld aantal afgelegde km/persoon/dag naar verplaatsingsmotief en wijze van verplaatsen in 1997 wijze van verplaatsen verplaatsingsmotief als auto- bestuurder als auto- passagier met openbaar vervoer per fiets of bromfiets lopend overig totaal woon- werkverkeer 5,14 0,89 1,24 0,67 0,06 0,17 8,18 zakelijk verkeer 2,31 0,31 0,14 0,05 0,02 0,03 2,85 boodschappen 1,65 1,17 0,37 0,55 0,21 0,04 3,98 onderwijs 0,20 0,21 0,92 0,49 0,07 0,05 1,93 sociaal 3,13 3,23 0,97 0,36 0,08 0,07 7,85 ontspanning 1,93 2,30 0,66 0,84 0,37 0,26 6,38 overig 2,37 1,51 0,42 0,36 0,10 0,10 4,86 totaal 16,72 9,62 4,74 3,33 0,91 0,72 36,03 bron: CBS Gebruik bron 9 bij vraag 9. Het CBS heeft in 1997 onderzoek gedaan naar de mobiliteit van de inwoners van Nederland. Hieruit is onder andere naar voren gekomen dat als het om het verplaatsingsmotief ’onderwijs’ gaat, men gemiddeld het minst aantal kilometers aflegt. Het beeld dat bij het verplaatsingsmotief onderwijs hoort, wijkt ook nog op een ander punt sterk af.
→ Geef aan waaruit dat afwijkende beeld bestaat. Gebruik bron 9 en de atlas bij vraag 10. Afgezien van de bevolkingsgroei zijn er nog andere, reeds in gang gezette demografische ontwikkelingen die kunnen leiden tot een sterke toename van het aantal kilometers in het vrijetijdsverkeer (sociaal en ontspanning).
bron 10 De Wereldhandelsorganisatie De Uruguay-ronde van 1993 was de meest fundamentele hervorming van de wereldhandel sinds de instelling van de GATT (General Agreement on Tariffs and Trade) in 1947. De deelnemende landen spraken af protectiemaatregelen te laten verdwijnen en stelden regels vast voor de internationale vrijhandel. Begin 1995 richtten zij de Wereldhandelsorganisatie WTO op als forum voor het sluiten van handelsovereenkomsten op deelterreinen. Dergelijke overeenkomsten vormen de wettelijke grondslag voor de internationale handel. Ze zijn bindend. bron: Internationale Samenwerking, juni 1999 bron 11 Te voet naar de wereldmarkt (…) Het geloof in de zegeningen van vrijhandel was (en is) groot. Afbraak van Verliezer protectie zou leiden tot meer export en (…) Ontwikkelingslanden die volgens de daardoor tot versterking van de economie. berekeningen duidelijk profiteren van de Producenten zouden door concurrentie Uruguay-ronde zijn Thailand, Indonesië, goedkoper kunnen leveren voor de interne en Maleisië, de Filippijnen, Bangladesh, India, externe markt. En internationaal zou Sri Lanka en landen in Latijns-Amerika. vrijhandel een betere arbeidsdeling opleveren, Afrika is de grote verliezer. omdat landen zich zouden toeleggen op De Wereldbank, het Internationale Monetaire datgene waar ze goed in zijn. Vrijhandel, zo Fonds (IMF) en de Wereldhandelsorganisatie was de verwachting, zou leiden tot (WTO) maken zich zorgen over deze groep verspreiding van kennis en technologie. ’ achterblijvers ’ . Van deze groep van tachtig Maar zo eenvoudig pakte het niet uit. Kansen ontwikkelingslanden, goed voor 35 procent grijpen is nou eenmaal makkelijker voor van de wereldbevolking, stagneert het degenen die al beter af zijn. De wereldhandel aandeel in de wereldhandel of neemt zelfs af. verachttienvoudigde de laatste vijftig jaar tot Daaronder bevinden zich de 48 ’ Minst maar liefst 5235 miljard dollar. Maar wie daar Ontwikkelde Landen ’ die van oudsher sterk het meest van profiteerden zijn de rijke op landbouw leunen. (…) landen die het meest vérgaand liberaliseerden. bron: Bais, Karolien (m.m.v. Margriet Kuster), Te voet naar de wereldmarkt, in: Internationale Samenwerking, september 2000
bron 13 Voedselzekerheid Op de Wereldvoedseltop van 1996 in Rome stond het begrip voedselzekerheid centraal. Van voedselzekerheid is sprake, zo stelden de toen aanwezige regeringsvertegenwoordigers, als „ mensen altijd de beschikking hebben over voldoende, veilig en voedzaam eten ” . Tijdens de Top kwam ook de vrijhandel aan de orde. De meeste deelnemers waren ervan overtuigd, dat de groei van de wereldhandel een „ positief effect heeft op de economische groei, het inkomen en de werkgelegenheid ” in de arme landen. Handel is dan ook essentieel voor het bereiken van voedselzekerheid, aldus de slotverklaring van de Top. vrij naar: Beuren, Jos van, Vrijhandel in landbouwproducten eist te veel slachtoffers, in: Internationale Samenwerking, juni 1999 Bij de vragen 11 tot en met 17 vergelijk je gebieden en verschijnselen met elkaar en leg je relaties tussen gebieden en verschijnselen. Gebruik de bronnen 10 tot en met 13, atlaskaart 171B (52e druk: 193B) en een andere kaart uit de atlas bij de vragen 11 tot en met 15. De in bron 11 genoemde ontwikkelingslanden kun je, naar regio, indelen in drie groepen: Zuid-Oost-Azië, een groot deel van Latijns-Amerika en Afrika. Uit de ontwikkeling van het BNP in de periode 1985–1992 zou je, met enige voorzichtigheid, kunnen afleiden welke van deze groepen landen het meest heeft geprofiteerd van de Uruguay-ronde.
→ Geef een redenering waaruit blijkt dat liberalisering van de handel in landbouwproducten wel eens een bedreiging zou kunnen vormen voor de voedselzekerheid in de arme landen. Op een bijeenkomst met ontwikkelingswerkers liet onze minister Herfkens van Ontwikkelingssamenwerking weten, dat zij van mening is dat liberalisatie van de wereldhandel de voedselzekerheid zeer ten goede komt, maar alleen als door de rijke landen aan een aantal voorwaarden wordt voldaan.
bron 14 Doel: de Europese Unie De Bulgaarse economie heeft nog een lange weg te gaan. In het begin van de jaren negentig werd nog veel hulp verwacht van de Europese Unie en was de bevolking bereid offers te brengen om de economie op Europese leest te schoeien. (...) Bij de Bulgaar in de straat is na tien jaar het enthousiasme wat bekoeld. De Europese Unie is in de ogen van veel Bulgaren een monsterorganisatie, die de Oost-Europese markten openbreekt voor Europese producten, opkopers en investeerders, maar waarvan de Oost-Europeaan zelf voorlopig niet veel beter geworden is. Terwijl de Europese Unie Bulgaarse producten weert, omdat ze niet zouden beantwoorden aan de hoge Europese kwaliteitsnormen, wordt de Europese Unie zelf onophoudelijk geteisterd door voedselschandalen. bron: Detrez, Raymond, Bulgarije, Landenreeks, Koninklijk Instituut voor de Tropen – NOVIB – NCOS, 2000 Gebruik bron 14 en de kaartbladen 70 en 71 (52e druk: 80 en 81) bij de vragen 16 en 17. In de toekomst zal Bulgarije, evenals de andere voormalige Oostblok-landen, mogelijk toetreden tot de EU. Deze kandidaatlanden voor toetreding tot de EU hebben één probleem gemeenschappelijk: ze zitten midden in een proces van politieke en economische herstructurering.
→ Met welke twee kaarten op de kaartbladen 70 en 71 (52e druk: 80 en 81) kun je dat het beste aantonen? bron 15 Eenheid in verscheidenheid Met de leus ’ Eenheid in verscheidenheid ’ heeft de regering van oud-president Soeharto lange tijd de republiek Indonesië weten te binden. Geen eenvoudige opgaaf, Indonesië is een enorm land, (...) met tientallen etnische groepen en religies. Wie iets ondernam tegen die ’ eenheid ’ , kon onder Soeharto een flink pak slaag krijgen. Na de machtsoverdracht van Soeharto laaiden allerlei onderdrukte conflicten hevig op, zoals op de Molukken, Aceh en Irian Jaya. vrij naar: Kos, T., De moeizame “reformasi” van Indonesië, in: Internationale Samenwerking, februari 2000
Welke geografische factor draagt eraan bij dat zich juist in Indonesië zo veel territoriale
A: Op welke wijze speelde het koloniale verleden een rol bij dit conflict?
Leg met behulp van bron 15 uit waarom de Indonesische regering niet bereid was toe te geven
In de periode 1960–1970 werd in het gebied Somerensche Heide een ruilverkaveling uitgevoerd.
Restauratie van het Beuven
Leg uit waarom dergelijke ingrepen in de waterhuishouding de natuurwaarde van de vennen
Noem twee factoren, die aannemelijk maken dat dergelijke maatregelen in de negentiende
Waarom juist daar?
Waarom heeft deze afwenteling in de tijd voor ontwikkelingslanden grotere economische
Twee scenario’s voor de ontwikkeling van de bevolkingsomvang van een land en de
Beredeneer welk scenario het minst waarschijnlijk is voor ontwikkelingslanden, A of B?
Voor het gelijk houden van de concentraties broeikasgassen in de atmosfeer zijn wereldwijd
Leg uit waarom dit besluit in economisch opzicht voor een ontwikkelingsland gunstig is.
Ben je het met deze stelling eens?
Prognose waterbodemkwaliteit van enkele grote wateren in 2020 in mg/kg
Wat bedoelt men in dit verband met duurzaamheid?
A: Welke overeenkomst hebben de in bron 21 genoemde wateren wat betreft hun ligging?
A: Op welke ruimtelijke schaal heeft het milieuprobleem van bron 21 betrekking?
Bij dit examen hoort geen uitwerkbijlage.
