Eindexamen biologie vwo 2023, tijdvak 2

Behoren de alcippus -, chrysippus -, dorippus - en orientis- vlinders elk tot een apart geslacht (genus)? En elk tot een aparte soort? aparte geslachten aparte soorten A ja ja B ja nee C nee ja D nee nee Over de monarchvlinders in de contactzone worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Er is reproductieve isolatie tussen de ondersoorten. 2 Er treedt allopatrische soortvorming op. 3 Er vindt gene flow plaats.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. In afbeelding 2 zijn twee genotypen van vlinders uit de contactzone met de bijbehorende fenotypen weergegeven. afbeelding 2 De genen B en G liggen zo dicht bij elkaar, dat ze vrijwel altijd gekoppeld overerven.

Hoe groot is de kans dat een nakomeling van twee vlinders met de genotypen uit afbeelding 2 genotype A T A t BbGg heeft? En zou als de genen niet gekoppeld waren, deze kans kleiner, even groot of groter zijn? kans deze kans is bij niet-gekoppelde genen A 4/1 4 1 kleiner B 4 1 even groot C 8 1 groter D 8 1 kleiner F groter E 8 1 even groot

Noteer de naam van het proces dat tijdens meiose kan optreden, waardoor gekoppelde genen ontkoppeld kunnen worden. Bij vlinders komen de geslachtschromosomen W en Z voor. Vrouwtjes hebben WZ, mannetjes ZZ. Bij vlinders die permanent in de contactzone verblijven, is het W-geslachtschromosoom echter gefuseerd met chromosoom 15. Dit gefuseerde chromosoom wordt het neo-W-chromosoom genoemd. Het is ongeveer 2200 jaar geleden ontstaan en wordt telkens onveranderd doorgegeven aan het nageslacht. Onderzoekers hebben aangetoond dat in dezelfde periode dat het neo-W-chromosoom ontstond, de kleine monarchvlinder in dit gebied ook geïnfecteerd is geraakt met een Spiroplasma- bacterie. Deze bacterie is aanwezig in alle cellen van de vlinder en wordt via de eicel doorgegeven. De bacterie is dodelijk voor mannelijke rupsen en komt daardoor uitsluitend voor bij vrouwelijke vlinders met het neo-W-chromosoom. Vrijwel alle vrouwtjes met het neo-W-chromosoom dragen de bacterie. In afbeelding 3 zijn een cel van een vrouwtje en een cel van een mannetje schematisch weergegeven. afbeelding 3 In afbeelding 4 zijn vier genotypen weergegeven: afbeelding 4

Het ebolavirus infecteert aanvankelijk vooral afweercellen: dendritische cellen, monocyten en macrofagen. Geïnfecteerde dendritische cellen rijpen dan niet meer, waardoor ze een aantal membraaneiwitten niet meer produceren. Als gevolg hiervan kunnen deze dendritische cellen het specifieke afweersysteem niet meer activeren. Afbeelding 2 geeft links een normale immuunrespons weer en rechts de gevolgen van een ebola- infectie. afbeelding 2

Hoe verhindert de ebola-infectie van een dendritische cel dat een T-helpercel geactiveerd wordt? En wordt als gevolg hiervan de cellulaire en/of de humorale respons geblokkeerd? ebola verhindert type respons dat wordt geblokkeerd A antigeenpresentatie alleen de cellulaire respons B antigeenpresentatie alleen de humorale respons C antigeenpresentatie zowel de cellulaire als de humorale respons D celkoppeling alleen de cellulaire respons E celkoppeling alleen de humorale respons F celkoppeling zowel de cellulaire als de humorale respons Als virusdeeltjes vrijkomen uit de geïnfecteerde afweercellen, verspreiden ze zich naar andere organen zoals de lever. Als gevolg hiervan raakt de lever beschadigd, waardoor de productie van stollingseiwitten afneemt. Dit veroorzaakt hevige bloedingen. Een ander symptoom is de vorming van stolsels in de bloedbaan. Die ontstaan als gevolg van een ontstekingsreactie van de bloedvatwand waarbij een bepaald eiwit wordt afgegeven.

− Van welk eiwit neemt de concentratie in bloedplasma af waardoor hevige bloedingen optreden? − Van welk eiwit neemt de concentratie in bloedplasma toe waardoor stolsels ontstaan? Noteer je antwoord als volgt: neemt af: … neemt toe: … Een deel van het remdesivir-molecuul vertoont een grote overeenkomst met een bepaalde stikstofbase.

In oktober 2019 werd het eerste vaccin tegen ebola goedgekeurd. Dit vaccin bestaat uit een verzwakt, ander type virus, waaraan een gen van het ebolavirus is toegevoegd. In afbeelding 5 zijn de verschillende eiwitten van het ebolavirus weergegeven, met daaronder de plaats van de bijbehorende genen op het genoom. afbeelding 5 Legenda: NP gen voor eiwit NP dat het genoom beschermt VP... genen voor eiwitten VP24, VP30, VP35 en VP40 GP gen voor membraaneiwit GP L gen voor RNA-polymerase L

Welk gen van het ebolavirus is aan het verzwakte virus toegevoegd? A NP B VP30 C GP D L De drie methodes om ebola te bestrijden (remdesivir, mAb’s en het vaccin), hebben verschillende kenmerken. Enkele van deze kenmerken zijn: 1 De methode gebruikt kunstmatige passieve immunisatie. 2 De methode dient als behandeling van ebola-patiënten. 3 Een doel van de methode is dat er B-geheugencellen worden gevormd.

Leg uit hoe door evolutie is ontstaan dat kieming van Striga alleen plaatsvindt in aanwezigheid van strigolactonen. Over de symbiose tussen mycorrhiza-schimmels en sorghum worden twee uitspraken gedaan: 1 Alleen water en zouten worden uitgewisseld. 2 De mycorrhiza-schimmels zijn in deze symbiose autotroof.

Verklaar dit. Na de eerste weken groeit Striga bovengronds verder. Bovengronds is Striga niet meer afhankelijk van de organische stoffen van de gastheer. Ondanks de meestal droge en warme omstandigheden op de akkers, staan de huidmondjes van Striga wijd open. In afbeelding 2 is met pijlen de richting van het watertransport door de gastheerplant en Striga schematisch weergegeven.

Noteer de naam van het vaatweefsel dat verantwoordelijk is voor het watertransport weergegeven in afbeelding 2. Bij droogtestress produceren veel planten het hormoon abscisinezuur (ABA). In de sluitcellen van de huidmondjes bindt ABA aan de receptor PYL. Vervolgens bindt het eiwit PP2C aan het receptor-complex ABA- PYL, waardoor een signaalcascade in werking treedt die uiteindelijk leidt tot het sluiten van de huidmondjes (afbeelding 3). afbeelding 3 Onderzoekers van Kobe University in Japan hebben mutaties in het PP2C-gen ontdekt, waardoor de ABA-signaalcascade in Striga niet in gang wordt gezet. Als gevolg hiervan blijven de huidmondjes altijd openstaan.

− Beschrijf de opzet van het veld-experiment. − Noteer welke metingen moeten worden gedaan om de netto primaire productie te bepalen. Wetenschappers menen dat er een combinatie van strategieën ingezet moet worden om S triga- infecties te voorkomen of onder controle te krijgen. Er wordt onderzoek gedaan naar twee strategieën: strategie P: kieming van Striga -zaden remmen of voorkomen strategie Q: Striga -zaden voortijdig laten ontkiemen Mogelijke maatregelen hierbij zijn: 1 Fosfaat-houdende meststoffen op het land brengen. 2 Meerdere seizoenen gewassen inzaaien die kieming van Striga- zaden stimuleren, maar die zelf niet geparasiteerd worden. 3 Stoffen in de grond brengen die dezelfde werking hebben als strigolactonen voorafgaande aan het zaaien van het voedingsgewas.

In welk type vaten in de longen vindt deze blokkade plaats? En welke hartkamer wordt verwijd door de hoge bloeddruk in de longen? type vaten verwijde hartkamer A adertjes linker B adertjes rechter C slagadertjes linker D slagadertjes rechter Bij mensen met sikkelcelanemie komen vaak galstenen voor. Galstenen ontstaan in de galblaas door een verhoogde concentratie van de stof bilirubine, die vrijkomt bij de afbraak van rode bloedcellen. Galstenen leiden tot problemen als ze de galblaas verlaten en de galbuis blokkeren. Deze blokkade kan leiden tot een ontsteking van de lever en tot problemen met de spijsvertering.

De behandeling van sikkelcelanemie bestaat voornamelijk uit pijnbestrijding en herhaaldelijke bloedtransfusies. Over het effect van bloedtransfusies worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De bloedtransfusie gaat tijdelijk een tekort aan rode bloedcellen tegen. 2 Het aandeel sikkelcellen neemt in de weken na een bloedtransfusie geleidelijk af.

Welke uitspraak is juist? A geen van beide B alleen 1 C alleen 2 D zowel 1 als 2 Over hydroxycarbamide worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Het is werkzaam in het rode beenmerg. 2 Door gebruik ervan treedt minder sikkelcelvorming op. 3 Door gebruik ervan wordt het ontstaan van ontstekingen in het endotheel van bloedvaten onderdrukt.

Het terugplaatsen van de eigen gemodificeerde beenmergcellen heeft als voordeel dat de kans op het ontstaan van een specifieke afweerreactie veel kleiner is dan bij het injecteren van beenmergcellen van een donor. Bij een specifieke afweerreactie tegen beenmergcellen van een donor zijn een bepaald type T-cellen betrokken.

− Noteer om welk type T-cel het hier gaat. − Beschrijf op molecuulniveau hoe de herkenning van de beenmergcel door de T-cel plaatsvindt. − Beschrijf op celniveau welk effect dit heeft voor de beenmergcel. In afbeelding 2 is het BCL11A-gen op chromosoom 2 weergegeven: de grijze blokjes zijn de exons; deel P is een regulerende sequentie van dit gen. Ook is weergegeven hoe het BCL11A-eiwit de expressie van de globinegenen op chromosoom 11 reguleert. LCR is de regulerende sequentie van de globinegenen. De linkerkant van de afbeelding toont de situatie in de beenmergcellen van een patiënt met sikkelcelanemie. De rechterkant toont de situatie in beenmergcellen waarbij met de CRISPR- Cas-techniek de regulerende sequentie van het BCL11A-gen is bewerkt. afbeelding 2

Is deel P een activatoreiwit of een enhancer (versterker)? En is BCL11A een RNA-polymerase of een transcriptiefactor? deel P BCL11A A activatoreiwit RNA-polymerase B activatoreiwit transcriptiefactor C enhancer (versterker) RNA-polymerase D enhancer (versterker) transcriptiefactor Met de CRISPR-Cas-techniek werd de expressie van het BCL11A-gen verminderd. In het beschreven onderzoek gebruikten de wetenschappers ter vergelijking ook cellen waarvan het BCL11A-gen volledig was uitgeschakeld.