Eindexamen economie vwo 1999 tijdvak 2

opgave 1Opgave 1

Gezondheidszorg wordt in Nederland aangeboden door zowel bedrijven in de quartaire

sector als door bedrijven in de marktsector. In beide gevallen heeft de overheid invloed op

prijs, beschikbaarheid en kwaliteit van de gezondheidsvoorzieningen.

De doelstelling van de bedrijven in de marktsector is veelal het behalen van maximale

totale winst. De doelstelling van de bedrijven in de quartaire sector is vaak kostendekking.

12p

Geef voor bedrijven in de quartaire sector een voorbeeld van een andere doelstelling dan

maximale totale winst en kostendekking.

Stel: voor een bepaalde behandeling kan men op grond van een overheidsbesluit slechts in

één ziekenhuis terecht. De overheid heeft in de uitgangssituatie de prijs vastgesteld op

ƒ 620 per behandeling.Voor deze behandeling geldt in de uitgangssituatie de volgende

kostenfunctie:

TK = 45q² – 10q + 5.000

TK = totale kosten per dag in guldens

q = aantal behandelingen per dag

Dit ziekenhuis streeft naar maximale totale winst.

Ondanks de doelstelling maakt dit ziekenhuis in de gegeven situatie verlies.

24p

Bereken het verlies dat dit ziekenhuis per dag met deze behandeling maakt.

De overheid laat onderzoeken of bij een prijs van ƒ 620 per behandeling kostendekking

mogelijk is. Daartoe moet een besparing op de totale constante kosten per dag worden

gerealiseerd. Die besparing is mogelijk door het aantal behandelingen vast te stellen op

1.000 per jaar en deze gelijkmatig over 250 dagen in het jaar te spreiden.

32p

Bereken bij welk bedrag aan totale constante kosten per dag er sprake is van kostendekking.

De overheid laat ook onderzoeken wat de gevolgen zijn van het vrijlaten van de prijs van

deze behandeling. Uit dit onderzoek blijkt onder andere het verloop van de prijsafzetlijn

die dan voor het ziekenhuis ontstaat. Op de bijlage bij deze opgave is die getekend als

prijsafzetlijn 2. De getekende prijsafzetlijn 1 heeft betrekking op de uitgangssituatie. De

kostenlijnen op deze bijlage zijn gebaseerd op de kostenfunctie in de uitgangssituatie. De

doelstelling van het ziekenhuis blijft maximale totale winst.

42p

Teken in de grafiek op de bijlage de lijn van de marginale opbrengsten (MO-lijn) bij vrije

prijsvorming.

54p

Zijn de gevolgen van het overstappen op vrije prijsvorming in dit geval voor de vragers

naar deze behandeling voordelig of nadelig? Verklaar het antwoord aan de hand van de

grafiek.

De overheid besluit het aanbod van deze behandeling over te laten aan vrije marktwerking.

De marktvorm kan nu veranderen en daardoor ook het marktgedrag van dit ziekenhuis.

64p

Leg uit waarom de marktvorm en het marktgedrag kunnen veranderen.

opgave 2Opgave 2

De valutacrisis in Zuidoost-Azië in 1997 heeft laten zien dat ook wisselkoersafspraken niet

kunnen verhinderen dat de waarde van valuta’s sterk kan gaan schommelen.

In de economie worden wisselkoersveranderingen met verschillende begrippen aangeduid:

appreciatie, depreciatie, revaluatie en devaluatie.

73p

Wat is de overeenkomst en wat is het verschil tussen een appreciatie en een revaluatie van

een valuta?

De Indonesische rupiah is tot midden 1997 gekoppeld geweest aan de Amerikaanse dollar.

Tot dat moment heeft de centrale bank van Indonesië de koers gestabiliseerd met

interventies op de valutamarkt. Een voortdurend tekort op de betalingsbalans heeft

Indonesië gedwongen tot het loslaten van de koppeling van de rupiah waarop de koers van

de rupiah is gedaald.

83p

Leg uit hoe een voortdurend tekort op de betalingsbalans Indonesië kan hebben

gedwongen de koppeling van de rupiah aan de Amerikaanse dollar los te laten.

Na het loslaten van de koppeling zijn vooral de valutaspeculanten verantwoordelijk

geweest voor een verdere daling van de koers van de rupiah. De Indonesische centrale

bank heeft tevergeefs geprobeerd die koersdaling te voorkomen met een forse verhoging

van de geldmarktrente.

92p

Leg uit hoe een verhoging van de Indonesische geldmarktrente via de bestedingen in

Indonesië de koersdaling van de rupiah wellicht had kunnen voorkomen.

Stel dat Indonesië en de Verenigde Staten van Amerika (VS) onderling uitsluitend rubber

en computers verhandelen: andere transacties doen zich op de goederenrekening niet

voor. In de uitgangssituatie verkoopt Indonesië 30.000 ton rubber aan de VS tegen een

prijs van 3.250 rupiah per kilogram (1 ton = 1.000 kilogram). De VS verkopen

30.000 computers aan Indonesië tegen een prijs van 1.500 dollar per stuk. De wisselkoers

bedraagt: 1 dollar = 2.500 rupiah.

Op korte termijn is de prijselasticiteit van de Indonesische invoer en uitvoer nul. Stel dat

de koers van de rupiah ten opzichte van de dollar daalt; voor 1 dollar moet voortaan

2.750 rupiah betaald worden.

103p

Toon met een berekening aan dat de goederenrekening van Indonesië, uitgedrukt in

rupiah’s, op korte termijn verslechtert.

Op lange termijn is de prijselasticiteit van de Indonesische invoer –0,5.

113p

Toon met een berekening aan dat de waarde van de Indonesische import op de

goederenrekening op lange termijn 117,56 miljard rupiah bedraagt.

122p

Bereken de procentuele toename van de uitgevoerde hoeveelheid waarbij de Indonesische

goederenrekening, uitgedrukt in rupiah’s, op lange termijn in evenwicht zou zijn.

opgave 3Opgave 3

Een taak van De Nederlandsche Bank (DNB) is het beheersen van de geldhoeveelheid.

Uit een jaarverslag van DNB blijkt dat de chartale geldhoeveelheid in Nederland elk jaar

toeneemt. Het aandeel van de chartale geldhoeveelheid in de primaire liquiditeitenmassa

neemt echter al jaren af.

De laatstgenoemde ontwikkeling is een gevolg van een verandering in het betalingsverkeer

in Nederland.

132p

Welke verandering is hier bedoeld? Beschrijf waardoor die verandering wordt veroorzaakt.

De relatieve daling van de chartale geldhoeveelheid is in Nederland minder sterk dan in

vergelijkbare andere landen.Volgens DNB komt dit onder andere doordat de oppotting is

toegenomen.

143p

Geef vanuit de Keynesiaanse liquiditeitsvoorkeurtheorie een verklaring voor een toename

van de oppotting in een land.

In 1996 is de binnenlandse liquiditeitscreatie groter geweest dan in 1995.Volgens DNB is

dat gekomen door de inflatie.

153p

Leg met behulp van de Keynesiaanse liquiditeitsvoorkeurtheorie uit hoe inflatie kan

leiden tot binnenlandse liquiditeitscreatie.

Een andere taak van DNB is het beheren van de goud- en deviezenvoorraad. DNB kan de

goud- en deviezenvoorraad onder andere gebruiken om de geld- en valutamarkt te

beïnvloeden.

162p

Noem een andere functie van de goud- en deviezenvoorraad.

In 1996 heeft DNB een deel van de goud- en deviezenvoorraad verkocht aan onder andere

particuliere banken. Hierdoor is uiteindelijk ook de geldmarkt in ruime zin verkrapt.

173p

Leg uit hoe deze verkoop uiteindelijk tot een verkrapping van de geldmarkt in ruime zin

heeft geleid.

Om haar taken goed te kunnen uitvoeren vindt DNB een stabiele situatie op de geldmarkt

van belang. Daartoe kan zij onder andere gebruik maken van de geldmarktkasreserve-

regeling.

Grafiek 1 laat de ontwikkeling van de omvang van de geldmarktkasreserve in 1996 zien.

grafiek1

omvang geldmarktkasreserve 10 ƒ miljard 8 6 4 2 0 jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

De situatie in november is te verklaren vanuit de omvang van het schatkistsaldo.

183p

Is er in november blijkbaar sprake geweest van een hoog of juist van een laag

schatkistsaldo? Verklaar het antwoord.

Sinds januari 1997 doet de Nederlandse overheid bijna geen beroep meer op de

geldmarkt. Hierdoor neemt de stabiliteit op de geldmarkt toe waardoor de geldmarktrente

minder schommelt. Dat is van belang voor de koers van de Nederlandse gulden.

193p

Leg uit hoe een schommelende geldmarktrente de stabiliteit van de koers van de gulden

kan aantasten.

opgave 4Opgave 4

De Nederlandse overheid overweegt een verschuiving van belasting op inkomen naar belasting op consumptie.Daarbij wordt gedacht aan een verlaging van de tarieven van de inkomstenbelasting bij een gelijktijdige verhoging van de tarieven van de omzetbelasting (BTW). De verhoging van de omzetbelasting zal leiden tot een stijging van de consumentenprijzen. Desondanks verwacht de overheid dat door de combinatie van beide maatregelen de koopkracht van de gezinnen niet wordt aangetast.

■ Aan welke voorwaarde moet zijn voldaan wil de verwachting van de overheid uitkomen? Voor de inkomstenbelasting (inclusief premieheffing voor de volksverzekeringen) staan in tabel 1 drie varianten weergegeven. tabel 1 variant 1 variant 2 belastbaar inkomen schijven- belastbaar inkomen schijven- tarief 0 - 7.000 0% 0 - 30.000 7.000 - 53.000 37% 30.000 - 60.000 53.000 - 104.000 50% meer dan 60.000 48% meer dan 104.000 60% Er zijn diverse aftrekposten. De enige aftrekpost is de hypotheekrente. Een van de discussiepunten is het al dan niet handhaven van de belastingvrije som.

■ In welke variant(en) is er geen sprake van een belastingvrije som? Verklaar het antwoord. Een ander discussiepunt is de doelmatigheid (is er sprake van lage inningkosten?) versus de rechtvaardigheid (worden de sterkste schouders het zwaarst belast?).

■ In welke variant domineert het doelmatigheidsprincipe het meest boven het rechtvaardigheidsprincipe?Verklaar het antwoord en betrek daarin de beide genoemde principes. Een derde discussiepunt is de invloed van het belastingstelsel op de werking van de arbeidsmarkt.In de toekomst wordt krapte op de arbeidsmarkt voor hogergeschoolden verwacht.Met name van variant 3 wordt verwacht dat deze die krapte kan voorkomen.

■ Leg uit hoe variant 3 deze krapte kan voorkomen. Wat de gemoederen echter vooral bezighoudt is de invloed van de verschillende varianten op de inkomensverhoudingen. Stel:mevrouw Blauw heeft een bruto jaarinkomen van ƒ 110.000;aan diverse aftrekposten kan zij ƒ 14.500 opvoeren,waarvan ƒ 10.000 hypotheekrente.De heer Rood heeft een bruto jaarinkomen van ƒ 45.000 en moet het zonder aftrekposten stellen.

■ Laat via een berekening van de verschuldigde belastingbedragen zien of variant 1 in dit voorbeeld inkomensnivellering tot gevolg heeft. Mevrouw Blauw moet over haar inkomen van ƒ 110.000 bij variant 3 ƒ 3.100 meer belasting betalen dan bij variant 2.Als haar inkomen stijgt,zal vanaf een bepaald inkomen variant 3 voor haar voordeliger zijn dan variant 2.

■ Bereken vanaf welk bruto jaarinkomen variant 3 voor mevrouw Blauw voordeliger is dan variant 2. In de discussie over de drie varianten gaat het onder andere om de vraag of variant 3 vergeleken met variant 1 meer of juist minder inkomensnivellering tot gevolg heeft.

■ Welk onderdeel van variant 3 heeft,vergeleken met variant 1,meer inkomensnivellering tot gevolg? Verklaar het antwoord. Let op:de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

opgave 5Opgave 5

Volgens sommige economen bestaat er een negatief verband tussen de bezettingsgraad van de productiecapaciteit van een land en de omvang van de goederenexport.Dit negatieve verband wordt wel het ’Zijlstra-effect’ genoemd. Het Zijlstra-effect houdt in dat de goederenexport van een land zal afnemen als de bezettingsgraad van dat land toeneemt.

■ Geef hiervoor een verklaring. In het onderstaande macro-economische model van een land is het Zijlstra-effect verwerkt.Tenzij anders is aangegeven,luiden de grootheden in miljarden guldens. ( 1)C = 0,5 (Y – B) + 105 C = particuliere consumptie ( 2)B = 0,3Y B = belasting ( 3)I = 0,05Y + 45 I = netto bedrijfsinvesteringen ( 4)O = 190 O = overheidsbestedingen ( 5)E = –0,03g + 82 E = goederenexport ( 6)X = 0,1Y X = goederenimport ( 7)EV = C + I + O + E – X EV = effectieve vraag ( 8)W = EV W = netto nationaal product ( 9)Y = W Y = netto nationaal inkomen (10)g = 100% g = bezettingsgraad (11)W max =A a × 90.000 W max = productiecapaciteit (12)A a = 10.000.000 A a = arbeidsaanbod (personen) In de evenwichtssituatie bedraagt het overheidstekort 1,67% van het netto nationaal inkomen.