opgave 1Opgave 1 Zakelijk boeren
Een land importeert een groot deel van het benodigde voedsel. Een
econome meent dat in dit land de productiekosten van voedsel relatief
hoog zijn doordat de voedselproductie minder kapitaalintensief is dan in
andere landen. Dit kan volgens haar veranderen als voor de voornaamste
landbouwproducten tijdelijk een importverbod wordt ingesteld. Dat gaat
weliswaar tijdelijk ten koste van de welvaart van de consumenten, maar
geeft binnenlandse producenten de gelegenheid om in de periode waarin
het importverbod van kracht is, hun productie efficiënter te maken. De
econome hanteert het onderstaande model voor de binnenlandse vraag
en het binnenlands aanbod op de markt voor één van de betreffende
landbouwproducten. De valuta van het land is de UR.
Qv = −2P + 100
Qa = 4P − 80
Q
a = Q
P = prijs per ton in UR
Qv = binnenlandse vraag in duizenden tonnen
Qa = binnenlands aanbod in duizenden tonnen
De situatie op de betreffende markt met import bij een prijs op de
wereldmarkt van 25 UR per ton is in figuur 1 weergegeven.
Figuur 1 marktsituatie voor het geselecteerde landbouwproduct
11pNoem de letters van de vlakken in figuur 1 waarmee het totale
gerealiseerde surplus wordt weergegeven, voordat het importverbod
wordt ingesteld.
21pNoem de letter(s) van het vlak / de vlakken waarmee het welvaartsverlies
in dit land wordt weergegeven dat ontstaat door de instelling van het
importverbod.
Een compleet importverbod op de voornaamste landbouwproducten zou
volgens een woordvoerster van de Consumentenbond de voedselprijzen
teveel doen stijgen. De Consumentenbond adviseert de regering om de
import van dit specifieke product gedeeltelijk te beperken tot een
maximaal toegestane hoeveelheid waarbij de prijsstijging slechts 10%
bedraagt.
32pBereken bij welke hoogte van de toegestane hoeveelheid import de
prijsstijging 10% bedraagt.
De econome meent dat voor de binnenlandse voedselproducenten de
gemiddelde variabele kosten kunnen dalen dankzij een importverbod.
42pBereken met welk bedrag de variabele kosten per ton moeten dalen om
ervoor te zorgen dat er geen import meer plaatsvindt als het importverbod
later wordt afgeschaft.
51pVerklaar dat ook de gemiddelde vaste kosten kunnen dalen als gevolg
van het importverbod.
Voor het slagen van dit protectionistische beleid moet het voor de
marktpartijen voldoende geloofwaardig zijn dat de overheid na een
bepaalde periode een einde zal maken aan het importverbod.
opgave 2Opgave 2 Monetair beleid goed geregeld
De centrale bank (CB) van een land streeft er naar om door beïnvloeding
van de rente de stijging van het algemene prijspeil op jaarbasis op 2% te
houden. Elke maand stelt de CB de rente vast, waarbij zij uitgaat van de
meest recente inflatiecijfers. De beleidsrente bepaalt zij op basis van het
verschil tussen de actuele inflatie en de inflatiedoelstelling:
Rb = Ia + 2 + 0,5(Ia − Id)
De symbolen hebben de volgende betekenis (in procenten):
Rb = de nominale beleidsrente
Ia = actuele inflatie
Id = inflatiedoelstelling
Met het hanteren van deze regel zal volgens de CB bij een lichte deflatie
weliswaar gekozen worden voor een negatieve nominale rente, maar zal
de reële rente positief kunnen blijven.
72pBereken bij welke actuele deflatie de reële rente gezakt zou zijn tot een
waarde van nul, uitgaande van de inflatiedoelstelling.
81pVerklaar waarom banken in problemen kunnen komen als de nominale
rente negatief zou worden.
De toepassing van de beleidsregel heeft volgens de CB in de afgelopen
periode geleid tot een redelijk stabiel prijspeil. De laatste tijd is er echter
sprake van een forse vraaguitval doordat de export afneemt. De CB wil
vasthouden aan de bovenstaande beleidsregel. Stel dat door de
vraaguitval de actuele inflatie op jaarbasis daalt van 2% naar 1%.
92pLeg zonder berekening uit dat de toepassing van de beleidsregel ertoe
kan leiden dat de inflatie dan weer toeneemt.
Een econoom meent dat naast de inflatie ook de omvang van de
werkloosheid dient te worden meegewogen bij de bepaling van de
beleidsrente. Als de actuele werkloosheid wordt gerelateerd aan de
werkloosheid die op lange termijn als inflatieneutraal geldt, levert dit de
volgende uitgebreide beleidsregel:
Rb = Ia + 2 + 0,5(Ia − Id) + ß(Ua − Un)
Ua = het actuele werkloosheidspercentage
Un = Non Accelerating Inflation Rate of Unemployment (NAIRU)
102pLeg uit dat aan de coëfficiënt ß een negatieve waarde moet worden
toegekend.
De NAIRU wordt geschat op 4% van de beroepsbevolking. De president
van de CB vindt de nieuwe beleidsregel een goede suggestie, maar als
zekerheid voor het behoud van de stabiliteit van het bankwezen wil hij de
nominale rente niet onder nul laten dalen. Volgens hem kan zich een
situatie voordoen met lage inflatie en hoge werkloosheid waarbij de CB de
nieuwe regel dan niet meer kan hanteren. Hij gaat uit van een actuele
inflatie van 1% en een ß van −0,3.
112pBereken bij welke omvang van de actuele werkloosheid de CB te maken
krijgt met de nulondergrens (zero lower bound) van de nominale rente.
De president van de CB waarschuwt voor de gevolgen als de CB na
invoering van de beleidsregel deze noodgedwongen toch moet loslaten.
Dit zou ertoe kunnen leiden dat in de toekomst de inflatie minder stabiel
zal zijn.
123pLeg uit dat het consequent hanteren van de regel voor het rentebeleid
essentieel is voor het behoud van een stabiel prijspeil. Gebruik de
volgende aspecten:
− de geloofwaardigheid van het monetaire beleid bij het publiek
− de inflatieverwachtingen van het publiek wanneer de beleidsregel
wordt toegepast en de effecten daarvan op de uitkomst van de
loononderhandelingen
opgave 3Opgave 3 Hun probleem ons probleem?
Met een voorzichtig economisch herstel in de eurozone veerde ook de
Nederlandse economie eind 2014 weer op: het reëel bruto binnenlands
product (bbp) groeide, het overheidstekort daalde en het positieve
uitvoersaldo met de rest van de eurozone werd groter. Enkele eurolanden
waar de groei achterbleef, vonden dat Nederland en andere Noord-
Europese landen ruimte hadden om hun bestedingen te stimuleren, zodat
in de Zuid-Europese landen het handelstekort kon verminderen.
De Nederlandse overheid wilde het eigen tekort en daarmee de
overheidsschuld echter niet laten stijgen, vooral met het oog op het
rentetarief op staatsobligaties. Het Nederlandse uitvoersaldo (uitvoer
minus invoer) als percentage van het bbp was inmiddels hoger geworden
dan het door de Europese Commissie aangegeven maximum van 6%.
132pVerklaar dat de Nederlandse overheid door het dalende overheidstekort
tegen een lager rentetarief zou kunnen lenen.
Volgens een raming van het Centraal Planbureau (CPB) in 2014 zou het
economisch herstel in Nederland in 2015 doorzetten. Het CPB
publiceerde voor Nederland de volgende gegevens:
Tabel 1 macro-economische gegevens CPB voor Nederland
2014 2015 particuliere consumptie € 292,4 mld. € 298,9 mld. particuliere bruto-investeringen € 96,7 mld. € 101,5 mld. bruto-overheidsbestedingen € 194,8 mld. € 194,1 mld. uitvoer € 544,5 mld. ………… invoer € 474,3 mld. € 491,1 mld. nominaal bbp € 654,1mld. € 667,7 mld. overheidstekort als % van het bbp* 2,8 1,8
* einde van het jaar
Een econoom stelt dat de verwachte daling van het overheidstekort als
percentage van het bbp mede wordt veroorzaakt door de verwachte
toename van de particuliere bruto-investeringen.
142pVerklaar deze stelling. Betrek in je verklaring zowel de teller als de
noemer van de berekening van het tekortpercentage.
Met behulp van tabel 1 kan berekend worden dat het positieve
uitvoersaldo van Nederland over 2014 10,73% van het bbp bedroeg.
152pToon met een berekening aan dat volgens de ramingen het uitvoersaldo
van Nederland als percentage van het bbp in 2015 hoger is dan in 2014.
Sommige economen zien in het groeiende uitvoersaldo en het lage
overheidstekort van Nederland ruimte voor een stimuleringsbeleid. Dat
zou Zuid-Europese landen helpen bij hun economisch herstel, wat op zijn
beurt ook de continuïteit van de groei in Nederland zou kunnen
bevorderen.
162pVerklaar dat een toename van de productie in de Zuid-Europese landen
uiteindelijk ook kan leiden tot een toename van de Nederlandse uitvoer.
opgave 4Opgave 4 Middeninkomens trekken aan het kortste eind
Uit een onderzoek blijkt dat het beleid met betrekking tot het huren van
woningen in verhouding weinig voordeel biedt aan mensen met
middeninkomens. Zij hebben relatief weinig profijt van huurtoeslagen, die
immers voornamelijk worden verstrekt aan huurders met lage inkomens.
Ook profiteren mensen met middeninkomens in verhouding weinig van
overheidsbeleid dat is gericht op de markt van koopwoningen.
De onderzoeker analyseert allereerst de huurwoningmarkt, geldend voor
mensen met de laagste inkomens. Hij gaat uit van standaardwoningen,
waarbij elke huurder eenzelfde bedrag aan huurtoeslag ontvangt.
Daarvoor hanteert hij een model met een vraag- en een aanbodfunctie.
Qvt = −0,5P + 8
Qa = P − 2
Zonder huurtoeslag zou de vraagfunctie de volgende gedaante hebben:
Qv = −0,5P + 7
Qvt = vraag naar huurwoningen met huurtoeslag (× 100.000)
Qv = vraag naar huurwoningen zonder huurtoeslag (× 100.000)
Qa = aanbod van huurwoningen (× 100.000)
P = huur per maand (× € 100)
171pLaat met een berekening zien dat de huurtoeslag per
standaardhuurwoning € 200 per maand bedraagt.
Het verstrekken van huurtoeslag beïnvloedt volgens het onderzoek de
marktuitkomsten op de markt van huurwoningen. Door huurtoeslag
verandert namelijk de betalingsbereidheid van huurders. Daarbij blijkt de
huurtoeslag onbedoeld te leiden tot inkomensstijging van verhuurders.
182pBereken hoeveel procent van de huurtoeslag per woning ten goede komt
aan de verhuurders.
Een ander onderdeel van het woonbeleid, de fiscale aftrek van de
hypotheekrente, komt voornamelijk ten goede aan mensen met de
hoogste inkomens. Deze wonen namelijk vaak in relatief dure
koopwoningen, en bovendien werkt het progressieve stelsel van
inkomstenbelasting in hun voordeel.
192pLeg uit dat door elk van beide genoemde factoren, mensen met de
hoogste inkomens het meest profiteren van de fiscale aftrek van
hypotheekrente.
De onderzoeker stelt dat aan het ongewenste prijseffect van de
huurtoeslag weinig is te doen. Hij betoogt dat er wel mogelijkheden zijn
om de denivellerende effecten van de hypotheekrenteaftrek tegen te gaan
en stelt een combinatie van drie maatregelen voor, waarbij de
ontvangsten van de overheid per saldo niet zullen worden aangetast:
− verlaging van de maximale belastingteruggave over de
hypotheekrente van 50% (het tarief van de hoogste inkomensschijf)
naar 40%;
− beperking van de fiscale aftrek van hypotheekrente tot een maximale
hypotheekschuld van € 400.000 (bij een hogere schuld wordt voor de
aftrek uitgegaan van € 400.000);
− verlaging van het marginale belastingtarief voor de middelste
inkomensschijf van 42% naar 40%.
202pVerklaar dat dit voorstel een nivellerend effect kan hebben tussen de
hoogste inkomens en de middeninkomens. Betrek alle drie onderdelen
van het voorstel in je antwoord.
212pVerklaar dat deze combinatie van maatregelen kan worden ingevoerd
zonder dat de ontvangsten van de overheid per saldo hoeven terug te
lopen.
opgave 5Opgave 5 Pensioen: inpakken en wegwezen
Tot nu toe worden aanvullende pensioenen in Nederland uitsluitend uitgekeerd als een bedrag per maand. Uit onderzoek blijkt echter dat veel pensioengerechtigden de voorkeur hebben om een deel van dit pensioen als een bedrag ineens te ontvangen, dat wordt uitgekeerd op de datum van pensionering. Econoom Theuns, werkzaam bij een pensioenfonds, geeft een overzicht welke keuze dit fonds dan aan pensioengerechtigden kan bieden. Hij gaat ervan uit dat pensioendeelnemers vanaf de leeftijd van 67 jaar recht hebben op pensioen. Hoe groter het deel van de pensioenpot is dat wordt ingezet voor een bedrag ineens, des te lager is het resterende deel van de pensioenpot dat wordt ingezet voor maandelijkse uitkeringen. Figuur 1 geeft de mogelijke combinaties van uitkeringen weer. Figuur 1 combinaties van keuzemogelijkheden voor pensioen 0,60 maandelijkse uitkering in % van de pensioenwaarde Een pensioendeelnemer heeft bij pensionering een verwachte pensioenwaarde van € 200.000, en wil hiervan maandelijks minstens € 480 aan pensioenuitkering ontvangen.
Verklaar waarom bij deelname aan een pensioenstelsel gesproken kan worden van ‘ruilen over de tijd’. Er zijn omstandigheden die pensioenfondsen ertoe kunnen aanzetten om de percentages voor de maandelijkse pensioenuitkeringen in de loop der tijd bij te stellen. Theuns voorziet dat het verwachte beleggingsrendement waarop figuur 1 is gebaseerd, zal dalen. Met het oog daarop waarschuwt hij de pensioendeelnemer dat in de loop der jaren zijn maandelijkse bedrag kan worden verlaagd.
Een collega merkt op dat pensioengerechtigden bij de keuze tussen een bedrag ineens en maandelijkse uitkeringen hun tijdsvoorkeur en ook hun levensverwachting zullen betrekken. De kans bestaat dat mensen met een (op medische indicatie gebaseerde) korte levensverwachting eerder zullen kiezen om hun hele pensioendeel alvast in één keer te laten uitbetalen.
Leg uit dat deze keuze voor pensioenfondsen kostbaar is in vergelijking met een maandelijkse uitkering tot het levenseinde. In tabel 1 presenteert Theuns uitkomsten van een onderzoek naar de levensverwachting van pensioengerechtigden. Tabel 1 inschatting van de levensverwachting bij 65-jarigen i. percentage van de geïnterviewde personen dat verwacht een leeftijd te bereiken van 75 jaar of hoger ii. percentage op basis van demografisch onderzoek
Is het in het huidige systeem van enkel maandelijkse betalingen, voor het pensioenfonds financieel aantrekkelijker om meer mannen of meer vrouwen in bestand te hebben? Licht je antwoord toe aan de hand van de gegevens uit tabel 1. Theuns concludeert dat keuzevrijheid, samen met een onjuiste inschatting van de eigen levensverwachting, voor veel pensioengerechtigden ertoe kan leiden dat ze op enig moment in de toekomst hun gewenste levensstandaard niet meer kunnen behouden.
opgave 6Opgave 6 Overheid in de greep van markten
In een land zijn de uitgaven van de overheid jarenlang sterk gegroeid. De
belastingen zijn hoog in verhouding tot het gemiddelde inkomen per hoofd
van de bevolking en de loonkosten per product zijn over het algemeen
hoog. De internationale concurrentiepositie van het land is verslechterd.
De groei van het bruto binnenlands product (bbp) is de laatste jaren
achtergebleven bij die van de belangrijkste buitenlandse handelspartners.
Ondertussen is het overheidstekort flink opgelopen. Op de valutamarkt,
de vermogensmarkt en de goederenmarkt zijn zowel binnenlandse als
buitenlandse vragers en aanbieders actief. Op de arbeidsmarkt zijn alleen
binnenlandse vragers en aanbieders actief. Hier is sprake van
neerwaartse loonstarheid waardoor werkloosheid kan ontstaan. Met het
oog op de geschetste problemen verricht een commissie van het
ministerie van Economische Zaken onderzoek naar het overheidssaldo en
de werkloosheid. De commissie stelt dat de effectiviteit van
overheidsbeleid afhankelijk is van ontwikkelingen op de vermogensmarkt,
de valutamarkt, de goederenmarkt en de arbeidsmarkt.
281pNoem een oorzaak van neerwaartse loonstarheid.
292pLeg uit dat de verslechtering van de internationale concurrentiepositie van
het land ertoe kan hebben bijgedragen dat het overheidstekort is
opgelopen. Ga in je verklaring uit van een doorwerking vanuit de
goederenmarkt naar de arbeidsmarkt.
De commissie constateert dat beleggers door ontwikkelingen op de
valutamarkt hun vertrouwen kunnen verliezen om in staatsobligaties van
dit land (uitgedrukt in de nationale valuta) te beleggen.
302pLeg uit dat de verslechtering van de concurrentiepositie van het land ertoe
kan hebben bijgedragen dat de overheid te maken krijgt met een hoger te
betalen rentepercentage over staatsobligaties. Ga hierbij uit van een
doorwerking vanuit de goederenmarkt, via de valutamarkt naar de
vermogensmarkt.
Een politicus pleit voor extra overheidsbestedingen op de goederenmarkt
om de werkloosheid te bestrijden. De commissie heeft als kritiek dat dit
plan zou kunnen leiden tot een verder oplopend overheidstekort, als
gevolg waarvan de werkloosheid zelfs zou kunnen toenemen.
311pLeg uit dat het door de politicus voorgestelde beleid kan leiden tot een
daling van de werkloosheid.
323pLeg uit dat het voorstel van de politicus via de vermogensmarkt kan leiden
tot een stijging van de werkloosheid.
