opgave 1Opgave 1 Hoe verdelen we de zorgkosten?
In een land rapporteert een onderzoeksbureau in 2016 over de
toenemende kosten van de zorg. Het bureau voorziet een groei van de
zorgkosten die aanzienlijk hoger is dan de groei van het bruto
binnenlands product (bbp):
− De zorgkosten, die in 2016 9% van het bbp bedragen, zullen met 3,5%
per jaar stijgen bij een jaarlijkse groei van het bbp van 1,32%.
− Hieruit valt te berekenen dat de zorgkosten zullen oplopen tot meer
dan 14% van het bbp in 2040.
− Voor mensen die ouder zijn dan de pensioengerechtigde leeftijd van
zeventig jaar zijn de zorgkosten per persoon in 2016 gemiddeld ruim
drie keer zo hoog als van mensen onder die leeftijd. Deze verhouding
zal de komende decennia nog verder toenemen.
Verder constateert het bureau dat vanaf een leeftijd van rond zeventig
jaar mensen sowieso gemiddeld te maken krijgen met hogere zorgkosten.
12pToon met een berekening op basis van de gegevens van het
onderzoeksbureau aan dat de totale zorgkosten in 2040 meer dan 14%
van het bbp zullen bedragen.
Voor een artikel over de gezondheidszorg bestudeert een journaliste het
rapport. Ze vat het systeem van de zorg en de wijze waarop dit is
gefinancierd schematisch samen zoals weergegeven in figuur 1.
Figuur 1 Systeem van financiering van de zorg
De journaliste introduceert het begrip nettozorgprofijt met als definitie:
kosten van genoten zorg − betaalde bijdragen aan de zorg.
Zij stelt dat het handhaven van een systeem met een uniforme premie
neerkomt op verplichte solidariteit van relatief jonge verzekerden ten
opzichte van oudere. Als de zorgkosten blijven stijgen zal deze
verplichting zwaarder worden en kan dit leiden tot onvrede bij jongere
verzekerden. De journaliste wijst er op dat het systeem voor hen op
termijn ook voordelig kan zijn. Zij verwacht dat de jongere verzekerden
van nu, gezien de aanhoudende stijging van de zorgkosten, over hun hele
levensloop toch nog een positief nettozorgprofijt kunnen verwachten.
22pLeg deze veronderstelling van de journaliste uit.
Een manier om rekening te houden met verschillen tussen generaties is
het instellen van twee verzekeringen: één voor mensen jonger dan de
pensioengerechtigde leeftijd, en één voor ouderen, die dan gemiddeld
hogere premies betalen. Dan wordt minder beroep gedaan op de
solidariteit tussen de generaties, wat de onvrede bij de jongere
verzekerden ten aanzien van de zorgverzekering zou kunnen
verminderen. De journaliste stelt dat verzekerden uit deze groep bij de
financiële planning over hun levensloop dan wel rekening dienen te
houden met de vraag wat het bestaan van twee verschillende
verzekeringen voor hen betekent wanneer zij zelf eens de
pensioengerechtigde leeftijd zullen hebben bereikt.
32pLeg deze stelling van de journaliste uit.
Volgens het rapport kan de verwachte stijging van de zorgkosten worden
aangepakt met een nieuw zorgsysteem waarbij de overheid een
basispakket gezondheidszorg verplicht stelt met een vast eigen risico.
Mensen kunnen in dat systeem zelf kiezen bij welke verzekeraar zij zich
willen verzekeren. Verzekeraars mogen niemand weigeren, maar mogen
wel zelf de hoogte van hun premie vaststellen. Volgens het rapport kan dit
systeem via de marktrelaties tussen verzekerden, verzekeraars en
zorgaanbieders, zoals weergegeven in figuur 1, een matigende invloed
hebben op de stijging van de zorgkosten.
42pLeg deze stelling uit. Betrek alle drie de partijen uit figuur 1 in het
antwoord.
De journaliste voorziet echter een effect waaraan in het rapport geen
aandacht is geschonken: “Een systeem met een eigen risico kan leiden tot
denivellering van de beschikbare inkomens van gezinshuishoudingen na
aftrek van betaalde bijdragen aan de zorg.”
51pLeg deze stelling van de journaliste uit.
opgave 2Opgave 2 Arbeidsproductiviteit in de lift
In een land publiceert een onderzoeksbureau gegevens over de
gemiddelde arbeidsproductiviteit, de beloning van arbeid en de situatie op
de arbeidsmarkt in de periode 2003-2014 (figuur 1 en tabellen 1 en 2). Als
veroorzakende factoren voor de verandering van de arbeidsproductiviteit
wordt alleen gekeken naar de ontwikkeling van de informatie- en
communicatietechnologie (ICT) en van de scholing van de
beroepsbevolking. Andere factoren blijven hier onbenoemd. Het bureau
stelt: “In de periode van 2009-2013 heeft de stijging van de
arbeidsproductiviteit niet geleid tot hogere reële loonkosten per uur.” Een
econoom concludeert op basis van de figuur dat de reële loonkosten per
eenheid product zijn gedaald, waardoor de winstgevendheid van bedrijven
moet zijn gestegen.
Figuur 1 Arbeidsproductiviteit en loonkosten,
ontwikkelingen 2003-2014 (indexcijfers, 2003 = 100)
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
Legenda:
arbeidsproductiviteit per uur
reële loonkosten per uur
Tabel 1 verandering arbeidsproductiviteit (%) per verklarende factor1)
1)
Percentages, toe te rekenen aan de genoemde factoren. Andere
ctoren die de arbeidsproductiviteit bepalen, blijven onbenoemd.
De percentages gelden voor het geheel van de periode, niet per jaar.
Tabel 2 jaarlijkse verandering van het aantal gewerkte uren (%)
62pBereken de procentuele verandering van de reële loonkosten per eenheid
product in 2014 ten opzichte van 2009.
72pLeg uit onder welke voorwaarde een daling van de reële loonkosten per
eenheid product kan leiden tot vergroting van de reële winst per eenheid
product. Neem hierbij aan dat de overige kosten gelijk blijven.
82pBereken voor welk deel de stijging van de arbeidsproductiviteit in 2014
ten opzichte van 2003 werd veroorzaakt door ICT. Druk het antwoord uit
in een percentage.
In 2009 hebben werkgevers veel mensen ontslagen, met als gevolg een
toename van de werkloosheid. De econoom concludeert op basis van
figuur 1 en tabel 2: “Het totale aantal gewerkte uren is in 2009 toch
minder sterk gedaald dan de productie.”
92pNoem de gegevens uit figuur 1 en tabel 2 waarop de econoom zich
baseert en leg uit hoe hij daarmee tot zijn conclusie is gekomen.
102pNoem twee motieven die werkgevers kunnen hebben gehad om de inzet
van arbeid minder te verlagen dan de daling van de productie.
Een verbeterd scholingsniveau van werkenden kan voor werkgevers
aanleiding zijn geweest om veranderingen door te voeren in de inzet van
kapitaal en arbeid, met als gevolg een daling van de werkgelegenheid.
De econoom veronderstelt daarom dat in de periode 2009-2013 scholing
van de beroepsbevolking juist een oorzaak kan zijn geweest dat de
arbeidsbeloning per uur niet is gestegen.
112pLeg uit dat deze veronderstelling kan worden gebaseerd op gegevens in
tabel 1.
opgave 3Opgave 3 Huizenmarkt als financiële zeepbel
Het land Mantano kende in 2015 en 2016 een neergaande conjunctuur.
Opmerkelijk is dat desondanks steeds meer mensen een eigen huis
bleken te kopen, gefinancierd met een hypothecaire lening. De regering
vraagt aan econoom Ron Estate om te onderzoeken of dit mogelijk
procyclisch kan uitwerken. Estate verzamelt gegevens over de
huizenmarkt en de hypothecaire leningen in Mantano en presenteert de
onderstaande tabellen.
Tabel 1 verdeling eigen huizen en huurhuizen in het land Mantano
Tabel 2 gebruik van hypothecaire lening bij aankoop eigen huis
Tabel 3 omvang van hypothecaire lening en aankoopprijs van
een eigen huis (gemiddelden omgerekend in euro’s)
Estate komt tot de volgende bevindingen:
a In een neergaande conjunctuur daalt gewoonlijk het percentage
‘eigen huizen’ binnen het totale aantal woonhuizen.
b Mogelijk veroorzaakte de neergaande conjunctuur een verandering op
de vermogensmarkt waardoor het percentage ‘eigen huizen’ per saldo
toch steeg.
c De totale hypothecaire schuld van bezitters van een eigen huis was
aan het eind van 2016 hoger dan het bruto binnenlands product (bbp),
dat in datzelfde jaar € 450 miljard bedroeg.
d Een te grote verhouding tussen de totale hypothecaire leenschuld van
eigen huizenbezitters en het bbp kan procyclisch uitwerken.
122pLeg bevinding b van Estate uit.
131pToon met een berekening aan dat bevinding c juist is.
142pVerklaar waarom een te grote verhouding tussen de totale hypothecaire
leenschuld van eigen huizenbezitters en het bbp in geval van een
conjuncturele neergang procyclisch kan uitwerken.
Estate ziet in tabel 3 een aanwijzing dat huizenbezitters met een
hypotheekschuld in de periode 2004-2016 zich minder zorgen zijn gaan
maken om financiële risico’s.
152pLaat met een berekening zien dat gegevens uit tabel 3 deze bevinding
ondersteunen. Licht het antwoord toe.
In Mantano kunnen huizenbezitters de door hen betaalde hypotheekrente
volledig aftrekken voor de bepaling van hun belastbaar inkomen. Op basis
van zijn eerdere bevindingen adviseert Estate de regering om (potentiële)
huizenkopers minder gebruik te laten maken van hypothecair krediet door
aan de hypotheekrenteaftrek een maximum te stellen van omgerekend
tienduizend euro per jaar.
162pLeg uit dat door deze maatregel mensen ertoe worden aangezet om
minder hypothecair krediet aan te gaan bij aankoop van een huis.
opgave 5Opgave 5 Inperken van de uitstoot
De overheid van een groot industrieland wil bedrijven er toe aanzetten om
over te stappen naar productietechnieken met minder uitstoot (emissie)
van kooldioxide (CO2). Om dit doel te bereiken is een heffing van kracht
op deze emissie. Een econoom meent dat voor de overheid het bepalen
van de juiste hoogte van de heffing voor de gewenste reductie van de
emissie wordt bemoeilijkt, doordat zij een informatieachterstand heeft ten
opzichte van bedrijven ten aanzien van hun kostenstructuur.
242pLeg uit dat als gevolg van een dergelijke informatieachterstand het effect
van een bepaalde heffing op de CO2-uitstoot onzeker is.
Als alternatief heeft de overheid een systeem ingesteld waarbij zij elk jaar
emissierechten aanbiedt. Elk emissierecht geeft aan een bedrijf het recht
om gedurende een jaar één ton CO2 uit te stoten. Bedrijven kunnen
bieden op deze emissierechten, en kunnen deze opsparen voor een later
jaar. Zij kunnen ook eerder uitgegeven emissierechten kopen van andere
bedrijven. Bedrijven die meer CO2 uitstoten dan hun rechten toelaten,
worden zwaar beboet. De overheid wil het aanbod van nieuwe
emissierechten (emissieplafond) jaarlijks met 1,7% verlagen ten opzichte
van het voorgaande jaar. Een econoom signaleert enkele factoren die het
verloop van de prijs bepalen en schetst de verbanden in figuur 1. Figuur 2
toont het verloop van de prijs van een emissierecht omgerekend in euro’s.
Figuur 1 prijs van een emissierecht; bepalende factoren en gevolgen
Figuur 2 prijs van een emissierecht in euro per ton CO2-uitstoot
De econoom veronderstelt dat de prijs van een emissierecht in 2015 sterk
was beïnvloed door de conjuncturele opgang in dat jaar.
252pBeargumenteer de veronderstelling van de econoom.
Een politicus beweert op basis van figuur 2 dat de afname van het
emissieplafond door de overheid in 2016 te bescheiden is geweest. Met
een lager emissieplafond was er een nog groter effect geweest op de
vermindering van de uitstoot van CO2.
262pLeg de bewering van de politicus uit.
272pGeeft pijl A in figuur 1 een positief of een negatief verband weer? Licht je
keuze toe.
De econoom stelt dat ondernemingen bij pijl B meer kijken naar de
verwachte prijsontwikkeling van een emissierecht dan naar de huidige
prijs.
282pLeg deze stelling uit.
Op grond van zijn veronderstelling dat de conjunctuur van invloed is op de
prijs van emissierechten, adviseert de econoom de overheid om een
fonds op te richten, dat emissierechten bij laagconjunctuur opkoopt. Na
een conjunctureel herstel kan het fonds deze emissierechten weer op de
markt aanbieden. Het saldo van het fonds wordt in zijn voorstel verrekend
met de schatkist.
292pLeg uit dat deze werkwijze de overheid financieel voordeel kan bieden.
De econoom illustreert het effect van de prijs van een emissierecht op de
keuze van productietechnieken met een voorbeeld. Een onderneming
produceert 400.000 producten. De verwachting is dat deze productie niet
zal veranderen. De onderneming kan kiezen uit twee productiewijzen:
productiewijze in alternatieve 2016 (bestaand) productiewijze constante kosten in euro’s 1,2 mln. 1,6 mln. variabele kosten in euro’s per product 0,6 0,7 (exclusief kosten van emissierechten) emissie van CO per product 0,1 ton 0,02 ton 2
302pBereken vanaf welke hoogte van de prijs van een emissierecht de
onderneming zal overstappen op de alternatieve productiewijze.
