opgave 1Opgave 1 Insectenburgers, niet voor de poes
In een land heeft het bedrijf Grasshoppers in samenwerking met een
landbouwuniversiteit een ‘insectenburger’ ontwikkeld. Er is
marktonderzoek verricht in het universiteitsrestaurant. Daaruit blijkt dat er
een markt kan zijn voor insectenburgers. De onderneming besluit dan ook
de insectenburgers te gaan produceren, maar streeft in het eerste jaar
nog niet naar maximale totale winst. Voor de start van de productie gaat
het management van Grasshoppers uit van de gegevens in tabel 1.
tabel 1 verwachte gegevens bij introductie van insectenburgers
Q v = -5.000P + 100.000 Q v = totale vraag insectenburgers in kilo’s P = verkoopprijs in euro’s per kilo insectenburger TVK = 2,5Q totale variabele kosten van de productie (en afzet) van de insectenburgers in euro’s TCK l = 140.000 totale constante loonkosten in euro’s TCK o = 260.000 totale overige vaste kosten in euro’s (met name ontwikkelingskosten)
Toelichting: de vraagfunctie is afgeleid uit het gehouden marktonderzoek.
De huidige verkoopprijs per kilo voor een hamburger van vlees is € 7,50
en deze burger wordt gezien als een substituut van de insectenburger.
Voor de insectenburger wordt een introductieprijs van € 10 per kilo
gekozen. De onderzoeker beseft dat de vraagfunctie van insectenburgers
slechts een schatting is van de werkelijke vraagfunctie van consumenten
in het land: studenten die meededen aan het onderzoek zijn qua
eetgewoonten en inkomen mogelijk niet representatief voor de
Nederlandse bevolking. Hij stelt: “Hierdoor zou de waarde van de
autonome vraag van 100.000 kilo zowel een onderschatting als een
overschatting kunnen zijn.”
12pLeg de stelling van de onderzoeker uit.
De gekozen prijs zal naar verwachting in het eerste productiejaar leiden
tot een verlies van € 25.000. De directie heeft berekend dat bij elke
andere verkoopprijs ook verlies zou zijn gedraaid.
23pBereken op basis van de gegevens in tabel 1 bij welke prijs sprake zou
zijn geweest van minimaal verlies voor Grasshoppers in het eerste jaar.
De directie besluit om in het eerste jaar niet te streven naar maximale
winst, maar naar maximale omzet.
32pGeef een argument voor de directie om in het eerste jaar te kiezen voor
het streven naar maximale omzet in plaats van maximale winst.
De overheid wil het op de markt brengen van insectenburgers door
Grasshoppers steunen, met het oog op de maatschappelijke zorg over de
milieuoverlast door vleesproductie. Er ligt een voorstel op tafel voor
toekenning van een tijdelijke subsidie van € 1,75 per kilo als gedeeltelijke
dekking van de variabele kosten, onder de voorwaarde dat de
verkoopprijs van insectenburgers wordt verlaagd naar € 9 per kilo.
Vier aspecten worden in beschouwing genomen:
a de verwachte winstgevendheid van Grasshoppers
b de verwachte kosten van de subsidie, gegeven de verwachte vraag
c het bewaken van de concurrentie op de markt
d de wens van de overheid om negatieve externe effecten te beperken
Het ministerie van Economische Zaken is op basis van aspecten a en b
tegenstander van het subsidievoorstel.
42pGeef op basis van aspecten a en b een argument tegen het voorstel. Licht
het antwoord toe met behulp van een berekening.
Het ministerie van Milieu is op basis van aspecten c en d vóór het
subsidievoorstel. Het ministerie van Economische Zaken is op basis van
dezelfde aspecten tegen het subsidievoorstel.
52pGeef op basis van aspecten c en d een argument vóór en een argument
tegen het voorstel.
opgave 2Opgave 2 Noorwegen leert van Nederland
In 1959 vond de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) een enorm
aardgasveld in de Groningse bodem. Leidingen werden aangelegd zodat
huishoudens van aardgas konden worden voorzien. Ook werden veel
langlopende exportcontracten voor aardgas afgesloten. Hierdoor
stroomde er veel geld in de Nederlandse schatkist waarmee de overheid
een deel van haar lopende uitgaven financierde. Beleggingsexpert Van
Zijl kijkt in het jaar 2017 terug op deze periode: “De jarenlange export van
gas veroorzaakte, via de koers van de toenmalige gulden, werkloosheid.”
62pLeg uit dat volgens Van Zijl de export van gas tot werkloosheid heeft
kunnen leiden.
Uit een krant (januari 2017):
Sinds de vondst van grote olie- en gasvelden onder de Noordzee is Noorwegen een belangrijke exporteur van olie en gas geworden. In de jaren negentig besloot de Noorse overheid haar inkomsten uit eigen verkoop van olie en gas, evenals de winstbelasting van de Noorse oliebedrijven, jaarlijks onder te brengen in een staatsfonds. Het fonds wordt voornamelijk in het buitenland belegd. De samenstelling van de beleggingen van het fonds was in 2016: 62,5% in aandelen; 3,2% in vastgoed en het overige deel in buitenlandse (staats)obligaties. In 2016 boekte het fonds een gemiddeld rendement van 8,7% op aandelen; 0,8% op vastgoedbeleggingen en 4,3% op buitenlandse (staats)obligaties. Het fonds dient voornamelijk om de komende lasten van vergrijzing op te vangen. Een wet bepaalt dat de Noorse overheid jaarlijks maximaal 4% aan het fonds mag onttrekken om haar lopende uitgaven te financieren.
71pBereken het rendement van het Noorse staatsfonds in 2016.
Van Zijl komt met twee stellingen op basis van dit artikel:
− De beleggingen van dit fonds zorgen ervoor dat de Noorse
betalingsbalans niet te veel uit evenwicht raakt.
− De Noorse overheid en de Nederlandse overheid hebben voor de
bestemming van de exportopbrengsten van gas (en olie) een
verschillende intertemporele afweging gemaakt.
82pLicht de eerste stelling toe.
91pLeg uit aan de hand van de tweede stelling welk land een hoge
tijdsvoorkeur heeft.
De Noorse regering heeft op advies van de Noorse Centrale Bank
besloten om vanaf begin 2017 de beleggingen in aandelen op te
schroeven naar 70% ten koste van obligaties. Van Zijl: “Dit lijkt verstandig
aangezien de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en
Ontwikkeling) heeft becijferd dat de groei van de wereldeconomie in 2017
doorzet naar 3,5%, maar de beleggingsportefeuille is nu wel
conjunctuurgevoeliger.…”
103pSchrijf het vervolg van de uitspraak van beleggingsexpert Van Zijl. In het
vervolg moeten de volgende aspecten aan de orde komen:
− een verklaring waarom de samenstelling van de nieuwe
beleggingsportefeuille conjunctuurgevoeliger is geworden;
− het effect van de veranderingen in risico’s van de nieuwe
beleggingsportefeuille op de betaalbaarheid van de vergrijzing bij een
eventuele omslag naar een laagconjunctuur.
opgave 3Opgave 3 Vasthouden aan de parto
Om de stabiliteit van de gemeenschappelijke munt, de parto, te
waarborgen hebben landen die deelnemen aan een Economische en
Monetaire Gemeenschap (EMG) afspraken gemaakt over
overheidsbegrotingen waaraan lidstaten moeten voldoen. Deze afspraken
zijn opgesplitst in een zogenoemde correctieve arm en preventieve arm
(deze zijn te zien in figuur 1 en gelden bij een laagconjunctuur).
figuur 1 afspraken ten behoeve van stabiliteit van de parto
→ 
regels voor begrotingsbeleid
• financieringstekort moet
omlaag
• anticyclisch
begrotingsbeleid is niet toegestaan
→ 
regels voor begrotingsbeleid
• overheidsuitgaven mogen
niet harder stijgen dan de economische
groei. Een uitzondering geldt voor
werkloosheidsuitkeringen
• anticyclisch
begrotingsbeleid beperkt toegestaan
112pLeg uit waarom bij de preventieve arm voor de beperking van
overheidsuitgaven een uitzondering geldt voor werkloosheidsuitkeringen.
De economie van Drostland, een kleine lidstaat van de EMG, kampt met
een hardnekkige laagconjunctuur (zie tabel 1).
tabel 1 financieringstekort, staatsschuld en bbp in Drostland
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 financieringstekort - als % van het bbp 3,5 3,4 3,3 3,1 3,1 3,1 3,0 .... - in miljard 11,6 11,5 10,9 10,3 10,5 10,8 10,5 10,1 staatsschuld - als % van het bbp 59 61,4 66,4 68,7 70,1 72,6 75,2 76,8 - in miljard 196 207,5 218,4 228,7 239,2 250,0 260,5 270,6 waarde bbp - in miljard 332 338 329 333 339 344 346 ....
122pToon met een berekening aan dat voor Drostland in 2017 de correctieve
arm van toepassing is.
De regering van Drostland wil zelf anticyclisch begrotingsbeleid
(conjunctuurbeleid) kunnen voeren en besluit de EMG te verlaten. De
parto is hiermee niet langer wettig betaalmiddel in het land en de droste
wordt als munt ingevoerd. Drostland blijft wel deelnemen aan het
Gemeenschappelijk Wisselkoers Mechanisme (GWM).
figuur 2 effect van conjunctuurbeleid op koersbepaling droste
Qa = aangeboden hoeveelheid drosten
Qa’= aangeboden hoeveelheid drosten na nieuw conjunctuurbeleid
Qv = gevraagde hoeveelheid drosten
Deelnemende landen aan het GWM koppelen hun valuta aan een
spilkoers: een vaste waarde ten opzichte van de parto. De wisselkoers
mag hier een vast gelijk percentage naar boven of naar beneden van
afwijken. Dit zijn de bovenste en onderste interventiekoersen. Het verschil
tussen deze koersen is de bandbreedte.
132pBereken de bandbreedte in procenten van de spilkoers.
De overheid van Drostland kan nu zelfstandig conjunctuurbeleid voeren
en besluit de tarieven van de inkomstenbelasting te verlagen. Dit leidt via
de lopende rekening van de betalingsbalans tot een daling van de koers
van de droste (zie figuur 2). Om te voorkomen dat de koers onder de
bandbreedte daalt, kan de Centrale Bank (CB) van het land kiezen tussen
een renteaanpassing of steunaankopen op de valutamarkt. Zij kiest voor
het laatste.
142pLeg uit dat het gevoerde conjunctuurbeleid heeft geleid tot een
koersdaling van de droste.
152pLeg uit dat een renteaanpassing niet geschikt is als instrument om de
koersdaling tegen te gaan, met het oog op de laagconjunctuur in
Drostland.
162pBereken het minimale bedrag in parto’s van de benodigde steunaankopen
door de CB van Drostland op de valutamarkt.
opgave 4Opgave 4 Wijzer van de conjunctuurklok
Hans is beleggingsadviseur bij een bank. Hij gebruikt een aangepaste versie van de conjunctuurklok (figuur 1) om de stand en het verloop van de economie te voorspellen. Hiermee kan hij inschatten hoe bijvoorbeeld aandelenkoersen zich zullen ontwikkelen en kan hij zijn beleggingsadviezen onderbouwen. Deze conjunctuurklok is samengesteld door een statistisch bureau en laat van een aantal indicatoren zien of deze duiden op een opgang of neergang van de conjunctuur. De symbolen staan op de plaats die de positie van de indicator in het laatste kwartaal van 2017 aangeeft. De schaalverdeling op de assen geldt alleen voor de verandering van het reële bbp, de uitvoer en de reële investeringen. Voor consumentenvertrouwen en werkloosheid geldt een afwijkende schaal. Zo geldt voor het consumentenvertrouwen dat dit zich in een hoogconjunctuur bevindt, maar wel is afgenomen ten opzichte van het vorige kwartaal. figuur 1 conjunctuurklok van kwartaal 4 (2017) aaafffnnnaaammmeee gggrrroooeeeiii iiinnn ttt...ooo...vvv... ppprrroooccceeennnttt--- vvvooorrriiiggg kkkwwwaaarrrtttaaaaaalll pppuuunnnttteeennn LLLeeegggeeennndddaaa::: === ppprrroooccceeennntttuuueeellleee ssstttiiijjjgggiiinnnggg vvvaaannn hhheeettt rrreeeëëëllleee bbbbbbppp ttteeennn ooopppzzziiiccchhhttteee vvvaaannn hhheeettt vvvoooooorrraaafffgggaaaaaannndddeee kkkwwwaaarrrtttaaaaaalll === ppprrroooccceeennntttuuueeellleee ssstttiiijjjgggiiinnnggg vvvaaannn dddeee rrreeeëëëllleee iiinnnvvveeesssttteeerrriiinnngggeeennn dddoooooorrr bbbeeedddrrriiijjjvvveeennn... === cccooonnnsssuuummmeeennnttteeennnvvveeerrrtttrrrooouuuwwweeennn === wwweeerrrkkkllloooooossshhheeeiiiddd === uuuiiitttvvvoooeeerrr Toelichting: de trendmatige ontwikkeling van het bbp is 0,3% reële groei per kwartaal.
Bereken met behulp van figuur 1 de procentuele stijging van het reële bbp in het vierde kwartaal van 2017 ten opzichte van het tweede kwartaal van 2017. Hans verwacht dat de investeringen van bedrijven in het eerste kwartaal van 2018 in het kwadrant rechtsboven zullen liggen. Hij baseert deze verwachting op een andere indicator in de conjunctuurklok.
Geef een argument voor de verwachting van Hans over de investeringen. Ondanks de hoogconjunctuur is Hans voorzichtig in zijn voorspellingen over de aandelenkoersen. Op basis van zijn analyse van de conjunctuurklok over het laatste kwartaal van 2017 voorspelt Hans een mogelijke daling van de aandelenkoersen in 2018 tegen de achtergrond van de ontwikkeling van het consumentenvertrouwen.
opgave 5Opgave 5 Activerend arbeidsmarktbeleid
In een land brengen de toegenomen arbeidsongeschiktheid en de
stijgende vergrijzing de financiering van de sociale verzekeringen, waarbij
het omslagstelsel wordt toegepast, in gevaar. De minister van Sociale
Zaken analyseert de situatie en gebruikt daarbij onder andere tabel 1.
tabel 1 verhouding tussen inactieven en actieven, 2009 - 2018
Onder inactieven worden uitkeringsgerechtigden verstaan (bijvoorbeeld
voor werkloosheid, staatspensioen, bijstand). Onder actieven worden de
werkenden verstaan. Een i/a-ratio (inactieven/actieven) van 0,5 betekent
dat voor iedere inactieve er twee actieven staan.
De minister van Sociale Zaken concludeert op basis van de tabel dat:
a de regering zich moet inzetten om de participatiegraad te laten stijgen,
met als gevolg dat de i/a-ratio verder omlaag kan;
b als het niet lukt om de i/a-ratio te laten dalen, toekomstige regeringen
steeds meer moeite zullen krijgen om bij vergrijzing de financiering
van het staatspensioen rond te krijgen. Hierdoor ontstaat een grotere
druk op de solidariteit binnen en tussen generaties.
c indien het niet lukt om de i/a-ratio verder te verlagen, de
pensioenleeftijd verder zal worden verhoogd.
223pGeef een verklaring voor conclusie b en verklaar de grotere druk op de
solidariteit binnen generaties en tussen generaties.
232pGeef twee verklaringen hoe de i/a-ratio verlaagd zal worden als de
pensioenleeftijd wordt verhoogd.
De minister van Sociale Zaken stelt een aanpassing voor van de Wet
inkomstenbelasting met als doel om meer doelgroepen zoals werklozen
en bijstandsgerechtigden te stimuleren de arbeidsmarkt te betreden. De
voorgestelde aanpassing staat in tabel 2.
tabel 2 oud en nieuw stelsel van inkomstenbelasting
oud stelsel (2018): inkomstenbelasting nieuw stelsel (ingaande 2019): inkomstenbelasting schijven tarief schijven tarief € 0 - 12.000 € 12.001 - 37.000 € 37.001 - 67.000 > € 67.000 37% 41% 42% 52% € 0 - 20.000 € 20.001 - 70.000 > € 70.000 35% 40% 50% arbeidskorting € 1.000 per persoon per jaar Voor mensen met een arbeidsinkomen tot € 15.000 per jaar is de € 1.500. Voor mensen met een arbeidsinkomen vanaf jaar wordt deze korting met € 40 per € 1.000 jaarinkomen. maximaal arbeidskorting € 15.000 per verminderd extra
242pNoem twee aspecten van de voorgestelde belastingaanpassing die de
genoemde doelgroepen eerder kunnen activeren om betaald werk te gaan
zoeken. Licht beide aspecten toe.
De voorgestelde verandering van de wet inkomstenbelasting heeft niet
alleen gevolgen voor de groep inactieven. De minister van Sociale Zaken
wil ook weten wat de gevolgen zijn voor de huidige actieven. Hij verwacht
namelijk dat de actieven zich hierdoor minder zullen aanbieden op de
arbeidsmarkt. In het land geldt dat het modale belastbaar arbeidsinkomen
€ 38.500 is per jaar.
253pBereken het belastingvoordeel door de stelselherziening voor de modale
werknemer.
262pLeg de verwachting van de minister uit.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 6Opgave 6 Monetair geschut tegen de recessie
In een land zijn in 2014 enkele banken failliet gegaan. De overheid heeft
grote banken nog nét kunnen redden. Ondanks de aanvulling van het
eigen vermogen hadden die banken onvoldoende dekkingsmiddelen op
hun balansen. De banksector kreeg te maken met een vertrouwenscrisis,
die mede de aanleiding was voor een recessie in de jaren 2014 en 2015.
De staatsschuldquote bedroeg op 1 januari 2015 100% van het bruto
binnenlands product (bbp). Over het jaar 2015 was het overheidstekort
opgelopen tot 6% van het bbp. Voor de jaren 2014 en 2015 zijn de
waarden van enkele macro-economische grootheden gepresenteerd in
tabel 1.
tabel 1 macro-economische gegevens tijdens de recessie
Bij de analyses ging een econoom uit van de verkeersvergelijking van
Fisher: M × V = P × T.
Voor de symbolen geldt:
M = geldhoeveelheid in handen van het publiek
V = de gemiddelde omloopsnelheid van het geld
P = het gemiddelde prijsniveau van de transacties
T = het aantal transacties
272pVerklaar via de vermogensmarkt dat onvoldoende dekkingsmiddelen op
de bankbalansen een aanleiding kunnen zijn tot een recessie.
281pToon met een berekening aan dat de omloopsnelheid in het land in 2015
ten opzichte van 2014 nauwelijks is veranderd.
In 2015 heeft de directie van de Centrale Bank besloten om in de jaren
die volgen de geldhoeveelheid sterk te verhogen. Dit wordt ook wel
aangeduid als een ‘ruimgeldpolitiek’.
292pVerklaar via de verkeersvergelijking van Fisher dat een ruimgeldpolitiek
conjunctureel herstel kan bespoedigen.
302pLeg uit dat door de daling van het consumentenvertrouwen op korte
termijn de ruimgeldpolitiek de recessie niet zou kunnen bestrijden.
