Eindexamen filosofie vwo 2026, tijdvak 1

Beargumenteer met de tegenstelling tussen interface en cyborg op welke

manier jij je zou verhouden tot een smartwatch. Leg in je argumentatie

een van de twee experimenten uit die Clark aanhaalt.

Volgens Van der Vorst geeft de smartwatch voortdurend een prikkel die

het begin van iets nieuws aankondigt. Daardoor krijgt ons denken geen

seconde rust meer en verandert de smartwatch onze tijdsbeleving: ons

denken is door de smartwatch constant gericht op de toekomst.

Volgens sommigen verandert de smartwatch het wezen van de mens.

Leg uit dat de smartwatch volgens Clarks mensbeeld het wezen van de

mens niet verandert.

Geef vervolgens met het begrip ‘bestaanservaring’ een argument dat de

smartwatch het wezen van de mens wel verandert.

Volgens Van der Vorst presenteren streamingdiensten en digitale kranten

hun aanbod in een ordening van populairste, beste, meest bekeken films

en meest gelezen artikelen. Mensen gaan automatisch reageren op al

deze impulsen. Van der Vorst noemt dit een stimulus-responsleven. Dit

kan verwijzen naar een behavioristisch en functionalistisch mensbeeld.

Het functionalistisch cognitivistische mensbeeld maakt gebruik van de

computermetafoor.

Volgens Jos de Mul verandert onze omgang met techniek onze identiteit,

die humanistisch zou zijn.

Geef een argumentatie voor Van der Vorsts opvatting dat wij een

stimulus-responsleven gaan leiden. Ga daarbij in op:

− de functionalistisch cognitivistische opvatting van mentale processen,

en

− De Muls opvatting dat onze omgang met techniek onze identiteit

verandert, die hij beschrijft met het begrip humanisme.

Je kunt je volgens Van der Vorst laten voortstuwen door allerlei triggers

die elkaar blijven opvolgen, waardoor je ervaring vluchtig is en je

voortdurend verlangt naar nieuwe ervaringen. Maar je kunt ook de triggers

mijden, bij je directe ervaring blijven, je daaraan overgeven en erin

opgaan.

De deugdethiek neemt de deugd als uitgangspunt voor een goed leven.

Het utilisme richt zich op de maximalisering van geluk.

Beargumenteer of je het eens bent met Van der Vorst dat we beter

kunnen opgaan in de ervaring zelf dan verlangen naar meer ervaringen.

Ga daarbij in op:

− een voorbeeld,

− de deugdethiek, en

− het utilisme.

Volgens Van der Vorst manifesteren zich door digitalisering verschillende

versies van ons zelf. Ik ben fysiek wel ergens op een bepaalde tijd, maar

heb tegelijkertijd verschillende profielen op verschillende sociale media, in

appjes, posts en likes. Door al die verschillende digitale profielen rijst de

vraag wie ik zelf ben:

Digitalisering belooft wel transparantie maar tegelijkertijd zorgt ze er juist voor

dat we steeds meer gaan wennen aan het idee dat we nooit ergens een volledig

beeld van zullen hebben. Niet van een fenomeen en dus ook niet van onszelf of

de ander. De eindeloze digitale identiteit is open en inconsistent.

Zo verandert het zelf van de moderne mens: […] geen centrale instantie die

alles omvat, geen samenvatting en geen overkoepelende structuur.

Timothy Morton spreekt van de ‘mesh’ en ecologisch denken.

Geef aan wat Morton bedoelt met de ‘mesh’.

Leg vervolgens een overeenkomst uit tussen tekst 1 en ecologisch

denken.

Beargumenteer tot slot met deze overeenkomst of het volgens jou een

probleem is dat we door digitalisering nooit een volledig beeld zullen

hebben van onze identiteit.

Van der Vorst vraagt zich af of het niet beter is te accepteren dat er geen

stabiel ‘zelf’ bestaat en ermee in te stemmen dat we eindeloos

verschillende rollen spelen:

Dan is de wereld van profielen die almaar veranderen misschien wel een

geschenk: het is de ideale context om voortdurend een ander te kunnen worden.

De kunst van het omgaan met een digitaal versnipperde identiteit is misschien

wel te voorkomen dat je vast gaat zitten in patronen. Dat betekent dat je afstand

leert nemen van de rollen die je aanneemt.

Donna Haraway bekritiseert het dualistische denken en gebruikt daarbij

het beeld van de cyborg.

Geef met het beeld van de cyborg Haraways kritiek op het dualistische

denken weer.

Leg vervolgens met tekst 2 uit dat de digitale identiteit aansluit bij

Haraways beeld van de cyborg.

Van der Vorsts beschrijving van de digitaal versnipperde identiteit lijkt aan

te sluiten bij de kritiek van Miriam Rasch op het dataïsme, maar daar is

ook wat tegenin te brengen.

Leg de kritiek van Rasch op het dataïsme uit met het begrip ‘else’.

Geef vervolgens met tekst 2 een argument dat deze kritiek van Rasch

niet geldt voor ‘de digitaal versnipperde identiteit’.

Leg beide perspectieven op de vraag naar de mens uit met de opvatting

van Houterman.

Houterman geeft verschillende voorbeelden waarin mensbeelden worden

gebruikt om de mens als sportend wezen te begrijpen:

Een marathonloper met een dualistisch mensbeeld zegt:

‘Het lichaam en de geest hebben tijd nodig om te herstellen. De geest komt er

doorgaans als eerste bovenop. Dat moet ook. De geest is de chauffeur, het

lichaam de auto.’

Een rugbyspeler met een monistisch mensbeeld zegt:

‘Bewustzijn ligt vaak verborgen in de vouw van het weefsel, […] de hand

gebald tot vuist, vingers tegen elkaar gedrukt, […] of een voet rustend op een

andere.’

Een wielrenner met een mensbeeld dat aansluit bij embedded cognition zegt:

‘[B]ewegingen van een sprinter zijn sterk afhankelijk van hoe de rest van het

peloton beweegt en van hoe ver de finish nog is. […] Het gevoel – zowel

aangenaam als stressvol – van het rijden in een peloton komt niet uit het

binnenste [van de wielrenner] maar komt tot stand te midden van de andere

renners.’

Deze drie mensbeelden – dualistisch, monistisch en aansluitend bij

embedded cognition – bieden verschillende visies op de vraag wie de

mens is als sportend wezen.

Beargumenteer vanuit welk van deze drie mensbeelden de mens als

sportend wezen volgens jou het best kan worden begrepen. Geef daarbij

weer wat deze drie mensbeelden inhouden en weeg ze tegen elkaar af.

Sporters hebben vaak rituelen om hun gedroomde topprestaties te

behalen. Atleet Lieke Klaver vertelt in 2024:

Ik droom ervan om wereldkampioen te worden op een individueel onderdeel.

[…] Wat mij heel erg helpt, is leven in een vast ritme en stramien. Het

motiveert mij om elk seizoen […] kleine dingetjes te perfectioneren. […] Ik

voel de druk om het beste uit mezelf te halen. Als ik dat kan zeggen, ben ik

tevreden. Dit betekent niet altijd een eerste plek. [Voor de] young

professionals die dit interview lezen: Ga ervoor, en geef alles. Maar, […] kijk

ook waar je vandaan komt en kijk dan waar je nu staat. Zo vergeet je je niet te

realiseren welke stappen je allemaal al hebt gezet en wat je al hebt bereikt.

Volgens Helmuth Plessner is het wezen van de mens onbepaald. Hij legt

dit onder andere uit met het begrip excentrische positionaliteit en de wet

van de utopische standplaats.

Leg met tekst 4 uit wat Plessner bedoelt met:

− het begrip excentrische positionaliteit, en

− de wet van de utopische standplaats.

Leg vervolgens met zowel dit begrip als deze wet uit dat het wezen van

de mens volgens Plessner onbepaald is.

Voor paralympische sporters is techniek vaak noodzakelijk. Paardrijder

Chantal Haenen verloor op haar vijftiende beide benen en kon niet

wennen aan de paralympische versie van de paardensport. Ze stapte over

op handbiken. Een handbike is een fiets waarop je de pedalen met je

armen beweegt. Haenen haalde bij deze parasport direct voldoening uit

haar eigen fysieke kracht en ze kon de handbike meteen zonder hulp

gebruiken, waardoor ze zich vrij voelde. Bij de paraversie van paardrijden

voelde ze geen vrijheid en zelfstandigheid, omdat anderen haar op het

paard in een beugel moesten helpen.

Petran Kockelkoren legt aan de hand van treinreizen uit dat mensen bij

een nieuwe techniek decentreren. Op decentreren volgt volgens hem

recentreren.

Leg met de handbike als nieuwe techniek uit dat Haenen niet decentreert.

Leg vervolgens uit dat volgens Kockelkoren recentreren volgt op

decentreren.

Geef tot slot een argument tegen Kockelkorens opvatting dat de omgang

met techniek de zintuiglijke ervaring verandert door decentreren.

Techniek speelt ook een rol bij de beleving van sport door toeschouwers.

Zo voorspelde een computer op basis van algoritmes dat Nederland

tijdens het EK voetbal van 2024 de zesde kanshebber was en dat

Frankrijk topfavoriet was voor de titel. Het is niet bekend of deze

computer de op dat moment gebroken neus van Kylian Mbappé (een

sterspeler van Frankrijk) als voordeel of als nadeel voor het Franse team

interpreteerde.

Hubert Dreyfus en Yuval Noah Harari verschillen van mening over de

mogelijkheden van data, AI en computers. Dit leidt tot verschillende

opvattingen over wat een computer gebaseerd op algoritmes zou kunnen

doen met de informatie over de gebroken neus van Mbappé.

Leg uit dat een computer gebaseerd op algoritmes volgens Dreyfus op

een andere aanname is gebaseerd dan waarop gedrag van mensen is

gebaseerd.

Leg vervolgens uit dat volgens Harari het belang van menselijke

ervaringen zal plaatsmaken voor dataïsme.

Beargumenteer tot slot met deze opvatting van Harari of met deze

opvatting van Dreyfus wat jij denkt dat de computer kan doen met de

informatie over de gebroken neus van Mbappé.

Leg uit dat Ekmans emotiekaartjes volgens de ANT:

− onderdeel zijn van een handelingsprogramma, en

− laten zien dat de grens tussen levend en niet-levend is vervaagd.

Leg vervolgens uit dat Latours ANT kritisch staat tegenover Ekmans

essentialistische benadering. Ga hierbij in op beide aspecten van je uitleg

over de emotiekaartjes.

Van de westerse proefpersonen in Ekmans onderzoek koos 85% het

emotiekaartje dat de onderzoekers bij een foto met een bepaalde

gezichtsuitdrukking verwachtten. Proefpersonen die niet eerder contact

hadden gehad met westerse mensen kozen vaker afwijkende

emotiekaartjes of zagen helemaal geen emoties op de foto’s.

Volgens Ekman liet dit niet zien dat emoties per cultuur verschillen, maar

alleen dat emoties per cultuur op verschillende manier geuit worden.

Welke keuze er ook door de proefpersonen werd gemaakt, Ekman bleef

uitgaan van de hypothese dat verschillende uitingen dezelfde

basisemoties laten zien.

De onderzoeksmethode van Ekman kwam later ter discussie te staan.

Karl Popper ziet het zoeken naar falsificatie als criterium voor

wetenschappelijkheid.

Thomas Kuhn heeft kritiek op Poppers falsificatiecriterium.

Leg uit of Ekmans werkwijze volgens Popper wetenschappelijk of

pseudowetenschappelijk zou zijn.

Leg vervolgens met het begrip paradigma Kuhns kritiek op Poppers

falsificatiecriterium uit.

George Lakoff en Mark Johnson wijzen op het gebruik van ontologische

metaforen voor emoties.

Leg uit wat volgens Lakoff en Johnson ontologische metaforen zijn. Ga

hierbij in op een voorbeeld van een ontologische metafoor voor een

emotie.

In een variant van het emotieonderzoek werd aan proefpersonen

gevraagd om zelf een gezichtsuitdrukking te vormen. Zij kregen

bijvoorbeeld als instructie om hun neus op te trekken, hun neusgaten te

openen, hun onderlip naar beneden te trekken en hun tong naar voren te

bewegen zonder deze uit te steken. In de VS vertelden de proefpersonen

dat de gevormde gezichtsuitdrukking de emotie walging opriep.

Volgens Helmuth Plessner hebben mensen een dubbelzinnige verhouding

tot hun eigen lichaam.

Leg de dubbelzinnige verhouding van mensen tot hun eigen lichaam uit,

met het voorbeeld van het onderzoek naar het vormen van

gezichtsuitdrukkingen.

Plessner ziet lachen als typisch menselijk. Soms trekken mensen in een

gesprek een walgend gezicht als er iets ongepasts wordt gezegd. Dit zou

Plessner ook zien als typisch menselijk, maar om een andere reden dan

dat hij lachen als typisch menselijk ziet.

Leg uit dat de gezichtsuitdrukking van iemand die een walgend gezicht

trekt als er iets ongepasts wordt gezegd volgens Plessner om een andere

reden typisch menselijk is dan lachen.

daarbij begrepen als mentaal (M), binnen in het individu (IN) en altijd met

dezelfde eigenschappen (E).

In vrijwel alle niet-westerse landen is volgens Mesquita het OURS-model

dominant: emoties zijn ‘van ons’. Volgens dit model bestaan emoties

buiten de persoon (OUT), relationeel (R) en situationeel (S). Zo is

blijdschap volgens Japanners geen innerlijke emotie van één individu,

maar bestaat dit in het gedrag tussen mensen.

Er bestaan uiteenlopende visies op wat emoties zijn, voortkomend uit

verschillende visies op het menselijke denken en voelen.

Vanuit de 4E-theorie van belichaamd denken (embodied cognition)

zouden aanhangers een opvatting kunnen vormen over wat emotie is.

Deze zou kunnen aansluiten bij het MINE-model van emoties.

Leg uit in welk opzicht een opvatting over emoties vanuit de stroming

belichaamd denken zou kunnen aansluiten bij het MINE-model.

Een aanhanger van het enactivisme zou wellicht tot een andere opvatting

van emoties komen, die beter aansluit bij het OURS-model.

Geef weer wat denken is volgens het enactivisme.

Leg vervolgens uit in welk opzicht een enactivistische opvatting over

emoties zou kunnen aansluiten bij het OURS-model.

In de Amerikaanse cultuur is trots een gewaardeerde emotie. Trots wordt

hierbij opgevat als een innerlijk gevoel, waardoor iemand zelfvertrouwen

kan ontwikkelen.

De Minangkabau uit Indonesië zien trots juist als een gevaarlijke emotie,

waardoor iemand zich boven een ander kan plaatsen. De Minangkabau

benadrukken het belang van schaamte. Deze emotie wordt niet opgevat

als een vervelend gevoel, maar als een bescheiden opstelling en het

tonen van gevoeligheid voor de normen van de groep.

Volgens Mesquita zouden westerlingen hun MINE-model van emoties

moeten aanvullen met het OURS-model, zodat zij hun eigen emoties beter

begrijpen.

Geef een argument voor deze opvatting van Mesquita, met:

− het begrip medewereld volgens existentialisten, en

− de voorbeelden van trots en schaamte.

Het bekijken van emoties vanuit het OURS-model is volgens Mesquita ook

van belang om het verschil tussen genders beter te begrijpen.

Volgens Simone de Beauvoir werden jongens en meisjes in haar tijd

verschillend opgevoed in het omgaan met angst voor verlatenheid.

Geef weer wat dit verschil in opvoeding volgens De Beauvoir inhoudt.

Beargumenteer vervolgens met dit verschil of het OURS-model volgens

jou kan helpen om verschillende genders beter te begrijpen.