Eindexamen filosofie vwo 2026, tijdvak 2

Leg het onderscheid uit tussen de begrippen interactie en intra-actie.

Leg vervolgens uit dat Barad het voorbeeld van de aanbevelingen en de

digitale gremlin zou beschrijven als intra-actie.

Om aanbevelingen te kunnen doen, maakt Netflix een match tussen films

in het aanbod en eerder kijkgedrag. Van der Vorst is kritisch over deze

aanbevelingen, omdat er een verschil kan zijn tussen wat Netflix

aanbeveelt op basis van kijkgedrag (bijvoorbeeld komedies en

romantische films) en wat je eigenlijk zou willen kijken of sterker nog: wie

je eigenlijk zou willen zijn (bijvoorbeeld een intelligente documentaire-

kijker).

Een digitale gremlin lost dit op door een Netflixprofiel met een grote groep

mensen te delen die verschillend kijkgedrag hebben. Als je dan

aanbevelingen krijgt, zijn dat geen herhalingen van je eigen kijkgedrag. In

plaats van dat je je laat leiden door een algoritme, kun je gemakkelijker

bewust kiezen waar je naar kijkt.

Volgens Helmuth Plessner zijn mensen excentrisch gepositioneerd.

Leg dit uit.

Geef vervolgens een argument dat het voor Plessners excentrische

positionaliteit niet nodig is om een digitale gremlin te zijn.

Hoewel allerlei apps, zoals mindfulness-apps, vertaal-apps, weer-apps en

sociale-media-apps het leven gemakkelijker en aangenamer lijken te

maken, zijn er volgens Van der Vorst vooral nadelen. Zo kun je een

avontuurlijke wandeling missen door een buienalarm, kun je gestrest

raken door de timer van een mindfulness-app, en kun je door een vertaal-

app moeilijke woorden minder goed onthouden.

Andy Clark maakt met betrekking tot ons gebruik van techniek een

onderscheid tussen interface en cyborg.

Beargumenteer dat digitale gremlins zich willen verhouden tot apps als

interface. Geef in je argumentatie een uitleg van:

− het begrip interface, en

− het begrip cyborg.

Petran Kockelkoren laat met het voorbeeld van treinziekte zien dat

technologie onze waarneming verandert. Hij spreekt daarbij van

decentreren en recentreren.

Leg met een ander voorbeeld dan treinziekte de betekenis uit van:

− decentreren, en

− recentreren.

Geef vervolgens een argument dat digitale gremlins kritisch staan

tegenover recentreren.

Digitale gremlins zullen volgens Van der Vorst liever geen boodschappen

bestellen bij een flitsbezorgdienst. In een app voor flitsbezorging zet je

met een paar swipes een systeem van bezorging in werking.

Bruno Latour spreekt van actor-netwerktheorie (ANT). Het systeem van

de flitsbezorgdienst – de bestellers, de app, de bezorgers – kan

beschouwd worden als een actor-netwerk.

Leg uit dat de flitsbezorgdienst volgens Latour een actor-netwerk zou zijn.

Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van de flitsbezorgdienst of

je het eens bent met de ANT van Latour. Ga daarbij in op de begrippen

vrijheid en determinisme.

Van de Vorst vergelijkt bestellen bij een flitsbezorgdienst met cockroach

mind control: je verdooft een kakkerlak, prikt een elektrode op de

kakkerlak en verbindt deze elektrode met je telefoon waarop je een

speciale cockroachmindcontrol-app hebt geïnstalleerd. Vanaf dat moment

kun je de kakkerlak besturen en volgen met deze app.

Mensen die bij een flitsbezorgdienst bestellen, spelen volgens Van der

Vorst cockroach mind control met de bezorgers. De bestellers hebben een

gevoel van macht en de flitsbezorgers zijn niet meer dan een verlengstuk

van de app. Je kunt cockroach mind control vanuit verschillende ethische

theorieën evalueren, bijvoorbeeld vanuit de plichtethiek, die gericht is op

plichten of principes.

Geef een argument dat je geen cockroach mind control met flitsbezorgers

mag spelen waarbij je uitgaat van de plichtethiek.

Bij sommige websites moet je bewijzen dat je een mens bent en geen

robot. Van der Vorst vindt dit vernederend. Hij stelt voor om via humor te

bewijzen dat je een mens bent. Volgens Van de Vorst is humor een

typisch menselijke eigenschap.

Plessner onderzoekt ook typisch menselijke eigenschappen, zoals het

lachen.

Leg uit dat lachen volgens Plessner een typisch menselijke eigenschap is.

Leg uit dat de onbepaaldheid van de mens volgens Haraway een ethische

dimensie heeft.

Beargumenteer vervolgens met deze opvatting van Haraway wie volgens

jou moet bepalen of de robot een signaal aan een zorgverlener moet

geven: opa/oma of de familie uit tekst 1.

Van der Sloot is bang dat zorgrobots de familieleden van een oudere

zullen vervangen. Het leven wordt dan minder zinvol, omdat er volgens

hem minder frictie is:

Die frictie, dat is ook het leven. Dat het niet altijd lekker gaat. Persoonlijk

contact is soms lastig, je hebt iets gezegd en dat valt niet goed bij die ander.

Het is intuïtief heel makkelijk om daarvan weg te blijven, maar de menselijke

ontwikkeling schuilt ook in juist die hobbels nemen. Als alle frictie verdwijnt,

worden we wel heel eendimensionaal.

Volgens Plessner wordt de bestaanservaring van mensen onder andere

bepaald door de medewereld. In hoeverre een zorgrobot – een computer

geprogrammeerd voor gesprekken – deze medewereld kan helpen

vormen, hangt af van je opvatting over het denkvermogen van robots en

mensen.

Beargumenteer of jij denkt dat deze zorgrobots de rol van een mens als

gesprekspartner kunnen overnemen. Ga daarbij in op:

− de functionalistische opvatting over symboolmanipulatie,

− Plessners begrip medewereld, en

− tekst 2.

Volgens Hubert Dreyfus heeft het lichaam drie functies die een computer

niet kan nabootsen. Hij zou het waarschijnlijk eens zijn met de opvatting

dat het leven van een oudere zinvoller is als die oudere met een familielid

praat in plaats van met een zorgrobot die voor gesprekken is

geprogrammeerd (zwakke AI).

Geef een argumentatie voor deze opvatting. Ga daarbij in op:

− een van de drie functies van het lichaam die een computer volgens

Dreyfus niet heeft,

− een weerlegging van Dreyfus’ opvatting over deze functie, en

− Dreyfus’ opvatting over de mogelijkheid om ervaringskennis te

verwerken.

Van der Sloot is bang dat AI ons vermogen zal aantasten om te

onderscheiden wat realiteit is en wat niet. Hij geeft als voorbeeld

videobeldiensten waarbij AI de huid van een beller in beeld automatisch

egaler maakt, zonder dat de bellers dit weten. Dat kan onhandig zijn als je

videobelt met een arts over je huidproblemen.

Volgens Yuval Noah Harari is de grens tussen fysiek en niet-fysiek

vervaagd. Hij spreekt van dataïsme. Van der Sloots opvatting dat AI ons

vermogen zal aantasten om te onderscheiden wat realiteit is en wat niet,

is een voorbeeld van een kanttekening vanuit kentheoretisch perspectief

bij Harari’s dataïsme.

Geef weer wat Harari bedoelt met dataïsme.

Leg vervolgens uit dat Van der Sloots opvatting een voorbeeld is van een

kanttekening vanuit kentheoretisch perspectief bij Harari’s dataïsme.

Filosoof Jenny Slatman vindt dat het huidige zorgsysteem is gebaseerd

op het idee dat ziekte een probleem is van een individueel lichaam dat

niet in de wereld past van gemiddelde, normale standaardindividuen. Zij

vindt dat deze benadering niet voldoende recht doet aan wie de mens is.

Ze pleit voor een benadering waarbij een mens wordt opgevat als een

wezen in relatie tot zijn omgeving:

Te dik, te klein, […] te weinig mobiel – op allerlei manieren kan het voelen

alsof je lichaam tekortschiet. [Dat zijn] geen problemen van het individuele

lichaam alleen. Ze komen tot stand wanneer je lichaam of de wijze waarop je

je lichaam gewend bent te gebruiken niet goed in de wereld past. […] Onze

reactie is dan vaak om het lichaam aan te passen, bijvoorbeeld door een

medische ingreep. We stimuleren zwaarlijvige mensen om af te vallen of we

sturen chronisch vermoeide mensen naar een psycholoog. [Maar we kunnen

ook] verschillende maten stoelen of andere werktijden aanbieden.

Slatmans analyse van het huidige zorgsysteem waarin lichamen worden

genezen of aangepast naar de standaard die de wereld stelt aan een

normaal, gemiddeld lichaam, kan begrepen worden als een vorm van

structuralisme.

Leg uit dat je het huidige zorgsysteem vanuit Slatmans analyse als een

vorm van structuralisme kunt begrijpen.

Beargumenteer vervolgens met tekst 3 of jij het eens bent met Slatmans

relationele opvatting over zorg als alternatief voor het huidige

zorgsysteem.

Slatman stelt de mens voor als een ‘ik kan’: wie je bent, wordt bepaald

door wat je lichamelijk kunt doen en in hoeverre je daarin belemmerd

wordt. Ze geeft het voorbeeld van een groot lichaam dat niet in een stoel

past. Als je je tussen de armleuningen moet wurmen, dan denk je meer

over je lichaam na dan wanneer de stoel goed aansluit bij je lichaam.

Maxine Sheets-Johnstone gebruikt het begrip lichaamsschema.

Leg met Slatmans voorbeeld van de stoel Sheets-Johnstones begrip

lichaamsschema uit.

Slatmans opvatting van de mens als ‘ik kan’ is kritiek op de opvatting van

de mens van René Descartes.

Leg dit uit.

Slatman vindt dat het ‘ik kan’ in de zorg regelmatig wordt belemmerd door

de omgeving. Ze geeft als voorbeeld dat hartproblemen bij vrouwen

minder snel worden herkend, omdat bijna al het hartonderzoek bij mannen

wordt gedaan. Vrouwen krijgen hierdoor vaker geen goede diagnose. Ze

horen vaker dan mannen dat 'het tussen hun oren zit'. Door dit soort

uitspraken denken vrouwen sneller dat ze zich aanstellen.

Simone de Beauvoir stelt dat bestaanservaringen van vrouwen worden

bepaald door culturele opvattingen over hoe een vrouw zou moeten zijn.

Leg uit dat deze stelling van De Beauvoir gebaseerd is op haar idee over

verschillen in het opvoeden van meisjes en jongens.

Geef vervolgens een argument dat het voorbeeld van vrouwen die denken

dat ze zich aanstellen door verkeerde diagnoses aansluit bij De Beauvoirs

stelling dat de bestaanservaringen van vrouwen worden bepaald door

culturele opvattingen.

Leg uit dat een AI-muziekgenerator zowel verschilt van een akoestische

gitaar als van een menselijke muzikant. Ga hierbij in op Hayles’

opvattingen over:

− cognitieve assemblages,

− de verschillende cognitieve capaciteiten van menselijke en technische

cognities, en

− de voorwaarde voor het kunnen nemen van verantwoordelijkheid voor

het handelen.

Streamingdiensten voor muziek maken steeds meer gebruik van AI, onder

andere om profielen van luisteraars te maken. Door bij te houden naar

welke muziek iemand luistert, leert AI welke afspeellijsten bij die persoon

passen en kan AI zo’n afspeellijst genereren. De luisteraar kan zo via de

streamingsdienst nieuwe muziek ontdekken die goed aansluit bij diens

smaak.

Miriam Rasch gebruikt in haar filosofie het begrip else.

Beargumenteer met het begrip else of een luisteraar van een

muziekstreamingdienst volgens jou in een profiel te vatten is.

Een nieuwe generatie neurale netwerken is de GAN (Generative

Adversarial Networks). GAN-systemen bevatten zowel een generator als

een discriminator. De generator maakt bijvoorbeeld muziek, afbeeldingen

of video’s. De discriminator is geprogrammeerd om onderscheid te maken

tussen menselijke producten en producten die door AI gegenereerd zijn.

Tussen de generator en de discriminator vindt een competitief samenspel

plaats, totdat de generator beelden produceert die de discriminator

kunnen misleiden. Zo kunnen GAN-systemen nieuwe kunstwerken maken

die vrijwel niet te onderscheiden zijn van kunstwerken die door mensen

zijn gemaakt. Een aantal van deze kunstwerken is inmiddels bij

gerenommeerde veilinghuizen geveild.

Er kan een onderscheid worden gemaakt tussen AI als productsimulatie

en AI als processimulatie.

Vanuit het connectionisme zou een GAN-systeem kunnen worden gezien

als een simulatie van menselijke cognitie.

Geef met een kenmerk van een neuraal netwerk een argument voor dit

standpunt van het connectionisme.

Geef vervolgens met een ander kenmerk van een neuraal netwerk nog

een argument voor dit standpunt van het connectionisme.

Geef tot slot met het verschil tussen processimulatie en productsimulatie

een argument dat een GAN-systeem niet moet worden gezien als een

simulatie van menselijke cognitie.

GAN-systemen worden gebruikt voor het genereren van afbeeldingen,

video’s, animaties en muziek. De meningen verschillen over de vraag of

GAN-systemen creatief kunnen zijn in het maken van kunst.

Beargumenteer of een GAN-systeem volgens jou creatief kan zijn. Ga

hierbij in op:

− een definitie van het wezen van de mens met betrekking tot creativiteit

in kunst, en

− een vooronderstelling bij deze definitie.

Bij het kunstwerk Appropriate Response (‘passend antwoord’) knielt een

museumbezoeker neer op een bidstoeltje en krijgt een uitspraak te lezen

die gegenereerd is door AI. De AI is ontwikkeld op basis van teksten op

internet en toont elke bezoeker een andere uitspraak, bijvoorbeeld:

‘Er zijn mensen die de waarheid op zo’n voetstuk zetten dat ze kunstenaars

worden.’

‘Religie bevat, zonder twijfel, het meeste van de wereld in zijn verschillende

vormen.’

‘Het beste wat ik kan doen, is elk jaar uit bed komen.’

George Lakoff en Mark Johnson stellen dat lichamelijkheid een rol speelt

in de taal.

Leg dit uit met een van de uitspraken uit tekst 4.

Sommigen stellen dat de AI van Appropriate Response bij het genereren

van een uitspraak niet denkt zoals een mens.

Geef vanuit het enactivisme een argument voor deze stelling over de AI

van Appropriate Response. Ga hierbij in op een voorbeeld van menselijk

denken dat aansluit bij het enactivisme.

Muziekproducer en zangeres Holly Herndon creëerde een AI-zangeres,

genaamd Spawn. Spawn heeft de stem van Herndon, maar met nieuwe

technische mogelijkheden, zoals een groter bereik en het vermogen te

zingen zonder adem te halen.

Spawn werd getraind door diverse zangers en koren die composities van

Herndon inzongen. Na verloop van tijd begon Spawn muziek te genereren

die Herndon verrassend en interessant vond. Ze heeft een nieuw album

uitgebracht met muziek van haarzelf en Spawn.

Andy Clark en David Chalmers schrijven over de grenzen van menselijke

cognitie en gebruiken daarbij het begrip cognitieve extensie.

Beargumenteer met het voorbeeld van Herndon en Spawn en het begrip

cognitieve extensie waar volgens jou de menselijke cognitie eindigt en de

rest van de wereld begint.

Herndon koos bewust voor koorzang als deel van de training van Spawn.

Herndon zegt hierover:

‘Het koor verbeeldt bovendien de kracht van samenwerking: het vermogen

van mensen om samen iets te creëren dat groter is dan de som der delen.’

Anderzijds ziet ze het koor als symbool voor AI. ‘Want AI is, anders dan

mensen soms denken, geen alien die zomaar op onze planeet geland is.

‘Machine learning’ is een vorm van collectieve intelligentie. Iedere data-set is

het gevolg van de inspanningen van grote groepen mensen.’

Spawn kan online worden gebruikt om muziek mee te genereren.

Jos de Mul beschrijft drie toekomstscenario’s voor de mens, waaronder

het zwermgeestscenario (extrahumanisme) en het zombiescenario

(posthumanisme).

Leg het verschil uit tussen deze twee toekomstscenario's.

Leg vervolgens met tekst 5 uit welk scenario waarschijnlijker is gezien het

feit dat Spawn bestaat. Ga hierbij in op beide scenario’s.