opgave 1fragment niet op de siteBlok 1 Geweld en verzet
afbeelding 1, afbeelding 2, tekst 1, tekst 2
Afbeelding 1 en 2 zijn miniaturen uit een handschrift uit 1335.
Op afbeelding 1 zie je Kaïn die zijn broer Abel doodslaat. Op afbeelding 2 zie je
hoe het Romeinse leger wordt verslagen door Hannibal.
De manier waarop deze gebeurtenissen in de tijd worden geplaatst is typerend
voor de middeleeuwen.
11pLeg dit uit.
Laat de vormgeving buiten beschouwing.
tekst 1, tekst 2, tekst 3
In de Spieghel Historiael van Jacob van Maerlant worden beide gebeurtenissen
beschreven: zowel het verhaal van Kaïn en Abel als de veldslagen van Hannibal
komen in het boek voor.
Tegenwoordig zouden deze verhalen niet in eenzelfde historisch overzicht
terechtkomen. In de middeleeuwen was dat echter vanzelfsprekend.
21pGeef aan welke middeleeuwse opvatting over geschiedenis daaraan ten
grondslag ligt.
afbeelding 3, afbeelding 4
Gewelddadige gebeurtenissen zijn vaak verbeeld in de kunst. In 1813 verscheen
in Spanje een serie gravures met als onderwerp de opstand van 2 mei 1808
tegen de bezetting door Napoleon. Deze gravures, die enkele jaren na de
gebeurtenis werden gemaakt, zien eruit als een feitelijke weergave van de
opstand.
32pNoem twee aspecten van de gravure waardoor die indruk ontstaat.
Leg per aspect uit waarom het daaraan bijdraagt.
afbeelding 3, afbeelding 4, afbeelding 5
De dag na de opstand werden veel Spaanse opstandelingen door soldaten van
de Franse bezettingsmacht geëxecuteerd. Op afbeelding 5 zie je een schilderij
uit 1814 van de Spaanse kunstenaar Francisco Goya met de titel Tres de Mayo
(De derde mei 1808).
Goya’s schilderij is niet zozeer een feitelijke weergave van een historische
gebeurtenis, maar een artistieke interpretatie. Op die manier kon hij alle
aandacht richten op het emotionele aspect van de executie.
De derde mei 1808 is een gedramatiseerde weergave van de werkelijkheid.
43pLeg dit uit aan de hand van drie aspecten van de afbeelding.
afbeelding 5
Het schilderij van Goya is typerend voor de romantiek.
52pLeg dit uit aan de hand van de inhoud van het werk.
afbeelding 6, afbeelding 7
Op afbeelding 6 zie je Pablo Picasso’s schilderij Guernica. Guernica is een
Baskisch stadje dat tijdens de Spaanse burgeroorlog door Duitse vliegtuigen
werd gebombardeerd en geheel vernietigd. Dit gebeurde op 26 april 1937. Een
paar dagen later maakte Picasso de eerste schets voor Guernica.
Het schilderij heeft in zijn vormgeving kenmerken van het kubisme.
63pNoem drie kenmerken van het kubisme die terug te vinden zijn in Guernica.
afbeelding 5, afbeelding 6
Picasso en Goya werkten de historische gebeurtenissen ieder op een andere
manier uit. Daarbij ging Picasso in zijn interpretatie nog een stap verder dan
Goya. Guernica groeide daardoor uit tot een symbool: het werd de ultieme
aanklacht tegen oorlogsgeweld.
72pLeg uit waarom Guernica zich daar beter voor leende dan De derde mei van
Goya. Betrek beide afbeeldingen in je antwoord.
afbeelding 2, afbeelding 5, afbeelding 6
Er zijn duidelijke verschillen in de weergave van de gebeurtenissen op de
afbeeldingen 2, 5 en 6. Deze hangen samen met het feit dat de positie van de
kunstenaar steeds anders was in de tijden dat de werken werden gemaakt.
83pBespreek de posities van de kunstenaars aan de hand van de drie afbeeldingen.
afbeelding 8
In 1972 fotografeerde de Vietnamese persfotograaf Nick Ut de gevolgen van een
napalmbombardement tijdens de oorlog in zijn land. De foto werd gekozen tot
World Press Photo van het jaar.
Zoals Picasso’s Guernica uitgroeide tot het beeld bij uitstek van de Spaanse
burgeroorlog, werd de foto van Ut bekend als het beeld dat als geen ander het
drama van de Vietnamoorlog illustreerde.
93pBespreek drie aspecten die de voorstelling dramatisch maken.
afbeelding 6, afbeelding 8
Picasso’s Guernica geldt als een van de belangrijkste werken in de westerse
beeldende kunst. Binnen de reportagefotografie is de foto van Ut eveneens een
icoon geworden. Binnen hun eigen discipline voldoen deze werken aan de
hoogste kwaliteitseisen.
102pVerklaar waarom dit schilderij en deze foto binnen hun eigen discipline tot de
topstukken gerekend worden.
video 1
Door berichten over de oorlog en foto’s zoals die van Ut, kwam er steeds meer
protest tegen de Amerikaanse betrokkenheid bij de Vietnamoorlog. Ook in de
muziek kwam dit protest tot uitdrukking.
In videofragment 1 zie je een gedeelte uit de documentaire Woodstock, 3 days
of peace and music. Het Woodstockfestival uit 1969 werd het symbool voor de
vredesbeweging, betekende een mijlpaal in de geschiedenis van de popmuziek
en vormde het hoogtepunt van de protestbeweging van de jaren zestig.
112pLeg uit waarom Woodstock zo belangrijk was voor het verzet tegen de
Vietnamoorlog.
video 2
Een van de bands op het Woodstockfestival was Jefferson Airplane, die onder
meer Uncle Sam’s blues speelde. Dit lied gaat over de oproep voor militaire
dienst die elke jonge Amerikaan kon verwachten. Wie door ‘Uncle Sam’ werd
opgeroepen moest naar Vietnam.
De keuze voor een blues als muziekvorm was een logische, zowel vanwege de
muzikale eigenschappen als vanwege de herkomst van de blues.
121pGeef aan waarom de blues vanwege zijn herkomst hier voor de hand lag.
133pLeg aan de hand van drie kenmerken van de blues uit waarom dit genre aansluit
bij de inhoud van het lied.
audio 1
Jimi Hendrix speelde op Woodstock een instrumentale versie van The Star
Spangled Banner, het Amerikaanse volkslied. Hij drukt hiermee protest uit, niet
alleen door deze keuze, maar ook door de manier waarop hij het volkslied
uitvoert.
143pGeef aan de hand van twee aspecten van de muziek aan op welke wijze Jimi
Hendrix het Amerikaanse volkslied heeft uitgevoerd. Leg vervolgens uit waarom
dit als protest kan worden opgevat.
opgave 2fragment niet op de siteBlok 2 Nationaal bewustzijn
video 3, tekst 4
Lees tekst 4.
In videofragment 3 zie je twee scènes uit de televisieserie Willem van Oranje. In
de eerste scène zie je een gesprek tussen de Franse hertog van Anjou en zijn
gevolg met de Nederlander Marnix van Sint-Aldegonde. Deze schrijver en
politicus was de raadsheer van Willem van Oranje. In het tweede deel spreekt
Willem van Oranje de Staten-Generaal toe.
De hertog van Anjou is met zijn gevolg heel anders getypeerd dan de
Nederlanders. De cultuurhistorische achtergrond van de Franse machthebbers
verschilt dan ook van die van de Nederlandse machthebbers.
152pBreng het verschil in typering in verband met die achtergronden.
afbeelding 9, tekst 4
In 1582 werd de hertog van Anjou in verschillende steden ingehaald als de
nieuwe landsheer van de Nederlanden. Hij verklaarde dat hij de bevolking zou
verlossen van de verdrukking en tirannie der Spanjaarden. De intochten stonden
dan ook in het teken van de strijd tegen Spanje.
Op afbeelding 9 zie je de intocht in Antwerpen. De hertog, in een rode mantel op
een wit paard gezeten, nadert een speciaal voor hem opgerichte houten
erepoort. De vormgeving van deze poort is ontleend aan de architectuur van de
klassieke oudheid.
162pLeg uit waarom deze architectuur zich goed leent voor een erepoort.
Betrek twee argumenten in je antwoord.
afbeelding 10, tekst 5
Langs de route die de hertog volgde stonden verscheidene tableaux vivants
opgesteld. Op afbeelding 10 zie je wagens met zulke schouwtonelen tijdens de
Brusselse Ommegang van 1615.
Een tableau vivant is een geschikte theatervorm voor intochten.
172pNoem twee voordelen van dit theater die juist bij intochten en processies goed
van pas kwamen.
tekst 6
Na het vertrek van Anjou gingen de Nederlandse opstandelingen op zoek naar
protestantse bondgenoten om de strijd tegen de Spanjaarden voort te kunnen
zetten. Koningin Elisabeth van Engeland steunde de opstand en zond troepen.
Haar steun had ook gevolgen voor het culturele leven in de Nederlanden en dan
vooral op het gebied van theater.
De Engelse toneelspelers die met de troepen meekwamen, droegen bij aan de
verbetering van het contact tussen de soldaten en de lokale bevolking.
183pNoem drie manieren waarop de toneelspelers daaraan konden bijdragen.
tekst 6
De nieuwe theatervorm die de Engelse acteurs introduceerden, werd al snel
populair bij een groot publiek. De rederijkers keken aanvankelijk met enige
minachting naar de Engelse artiesten en spraken er neerbuigend over. Wat zij te
bieden hadden was de naam ‘kunst’ niet waardig.
Het is begrijpelijk dat de rederijkers grote moeite hadden met het theater van de
Engelsen. Hun eigen theaterpraktijk was immers totaal anders.
192pBespreek twee verschillen tussen de theaterpraktijk van de rederijkers en die
van de Engelsen.
Uiteindelijk pasten de rederijkers, mede door de populariteit van de Engelse
gezelschappen, hun theaterpraktijk aan. In 1617 werd in Leiden een Nederlands
toneelgezelschap opgericht naar Engels model.
Dit gezelschap uit Leiden nam de trucs en kunstjes van de Engelsen over, maar
gebruikte de Nederlandse taal. De spelers kondigden zichzelf trots aan als de
‘Bataviersche Comedianten’.
201pLeg uit waarom deze naam goed aansluit bij het groeiend nationaal bewustzijn
in de Nederlanden van de zeventiende eeuw.
tekst 7, tekst 8
Het nationaal bewustzijn komt ook in de muziek naar voren. Er werden
bijvoorbeeld veel geuzenliederen geschreven, strijdliederen over het verzet
tegen de heerschappij van Spanje. Er bestaan verschillende uitgaven met
geuzenliederen, waarvan de bekendste de Nederlandtsche Gedenck-clanck van
Valerius is, uit 1626. In dit boek komt het Wilhelmus voor.
In het Wilhelmus wordt de opstand tegen Spanje gelegitimeerd door de
godsdienst.
211pLeg uit op welke manier dat gebeurt in de tekst van het lied.
audio 2, tekst 9
Op het Wilhelmus zijn veel tekstvariaties gemaakt, zoals het
Duivelsliedeken over Frederik Hendrik, dat je hoort in audiofragment 2.
Frederik Hendrik was de zoon van Willem van Oranje. Hij werd in 1625
stadhouder en legeraanvoerder en belegerde steden die nog in Spaanse handen
waren.
Het lied wordt in de mond gelegd van dansende duiveltjes. Uit de tekst kun je
afleiden tot welke partij of bevolkingsgroep de dichter behoort.
222pNoem deze partij en leg uit hoe dat blijkt uit het Duivelsliedeken.
video 4
Het Wilhelmus is pas in de eerste helft van de twintigste eeuw het officiële
Nederlandse volkslied geworden, maar het was in de zeventiende eeuw al een
symbool voor de onverzettelijkheid van de Oranjegezinden.
Het Wilhelmus wordt heden ten dage bij uiteenlopende gelegenheden ten
gehore gebracht.
232pNoem twee functies die het Wilhelmus tegenwoordig vervult.
Geef een voorbeeld van de bijbehorende context.
video 4
In videofragment 4 is een collage te zien van gebeurtenissen die refereren aan
het nationaal bewustzijn. De Gouden Eeuw is nagenoeg de enige historische
periode die het nationaal bewustzijn voedt.
241pGeef hiervoor een verklaring.
opgave 3fragment niet op de siteBlok 3 Urban culture
‘Urban culture’ is een begrip dat betrekking heeft op de veelsoortige culturele
verschijningsvormen van de grote stad. Tegenwoordig wordt het vooral
geïnterpreteerd als een verzamelnaam voor de uitdrukkingsvormen van jongeren
in de grootstedelijke multiculturele samenleving.
Juist in grote steden zijn de voorwaarden aanwezig die het ontstaan van een
urban culture mogelijk maken.
253pBenoem drie van deze voorwaarden en geef daarbij steeds aan waarom ze
bijdragen aan het ontstaan van een urban culture.
Bijna overal ter wereld kennen steden het fenomeen urban culture, dat dan ook
globaal van karakter is. Maar ook lokale aspecten spelen een rol.
262pLeg uit waarom urban culture zowel globaal als lokaal van karakter is.
tekst 10, tekst 11, video 5
Urban culture is ook een onderwerp in het werk van Nederlandse choreografen.
In videofragment 5 zie je een scène uit de voorstelling Drijfzand uit 2002 van
Wies Bloemen.
273pGeef aan hoe vormgeving, rolbezetting en inhoud van de scène naar urban
culture verwijzen.
tekst 11, video 5
De persoonlijke ervaringen van haar dansers vormen het uitgangspunt voor
Bloemens voorstellingen. In videofragment 5 zie je Chérif Zaouali. Hij is geboren
in Marokko, was elektrotechnicus, nam later lessen in verschillende dansvormen
en werd vervolgens aangenomen bij Bloemens Danstheater AYA.
Het fragment is exemplarisch voor de voorstelling, die is opgebouwd uit korte
scènes waarin telkens een andere persoon zijn verhaal vertelt.
283pLeg aan de hand van deze scène uit welke werkwijze de choreograaf hanteert.
Geef daarna aan welke ontwikkeling plaatsvindt in dit fragment.
video 5
Wies Bloemen gebruikt in deze voorstelling allerlei soorten muziek. In dit
fragment wordt bijvoorbeeld geskated op een nummer van The Chemical
Brothers; in een andere scène wordt gedanst op de muziek uit een strijkkwartet
van Sjostakovitsj. Dit duidt op een postmoderne aanpak.
291pLeg uit waarom deze voorstelling postmodern genoemd kan worden.
tekst 12, video 6
In videofragment 6 zie je de beginscène van I’m Here uit 2005, een van de vier
choreografieën van Conny Janssen met de stad als inspiratiebron.
304pGeef aan welk sfeerbeeld van de stad hier wordt opgeroepen.
Noem daarna drie theatrale middelen die bijdragen aan dit sfeerbeeld en geef
steeds aan op welke manier ze dat doen.
tekst 12, video 7
Het werk van Conny Janssen gaat onder meer over het ‘spel van macht en
kracht’.
312pNoem drie dansbewegingen waarmee dat spel wordt uitgedrukt in de scène in
videofragment 7.
tekst 12, video 6, video 7
Conny Janssen drukt zich uit in een persoonlijke danstaal waarin mensen zich
blijkbaar herkennen.
322pNoem twee aspecten die bijdragen aan deze herkenbaarheid.
video 7
De laatste tijd laten kunstenaars weer meer maatschappelijke betrokkenheid in
kunstwerken zien. Dit fragment, waarin Conny Janssen een situatie uit het
stadse (uitgaans)leven verbeeldt, plaatst haar in die recente ontwikkeling. Zelf
zegt ze: “Ik heb geen boodschap of zo, maar ik ontkom er niet aan dat het leven
in de stad zich aan het verharden is. De stad zit vol conflicten. Dat zie je terug in
de voorstelling.”
Bekijk de scène in videofragment 7.
Je zou kunnen beweren dat hier sprake is van geëngageerde kunst.
332pGeef een argument voor deze bewering. Betrek onderwerp en uitvoering in je
antwoord.
video 5, video 7
Wies Bloemen en Conny Janssen tonen allebei het leven in de grote stad. Maar
de manier waarop zij de urban culture hier verbeelden is fundamenteel anders.
342pLeg uit wat de essentie van dit verschil inhoudt.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
