opgave 1fragment niet op de siteBlok 1 Maria, de moeder van Jezus Christus
Dit blok gaat over de heilige maagd Maria in de beeldende kunst en de muziek. Haar plaats en betekenis komen aan bod in de kunst van de middeleeuwen, de vijftiende en zestiende eeuw en de tweede helft van de twintigste eeuw.
afbeelding 1, tekst 1
Maria is in de middeleeuwen vaak afgebeeld. In de elfde en twaalfde eeuw
werden bijvoorbeeld veel sculpturen gemaakt die haar met het Christuskind
verheven en vorstelijk voorstellen. Op afbeelding 1 zie je een houten beeld uit
het eind van de twaalfde eeuw. Het is later nogal beschadigd, waardoor Maria’s
handen ontbreken.
De goudkleurige beschildering van het beeld benadrukt het verheven karakter
van Maria en het Christuskind.
13pBespreek nog drie aspecten van dit beeld waaruit dit verheven karakter blijkt.
afbeelding 2, tekst 1
Op afbeelding 2 zie je een miniatuur uit een middeleeuws boek, dat gemaakt
werd in een klooster in het midden van de dertiende eeuw. Het stelt de
Annunciatie voor.
De middeleeuwse gelovige herkende deze scène onmiddellijk en begreep de
verwijzingen naar het verhaal.
22pLeg uit waarom deze voorstelling van Maria en een engel een Annunciatie
voorstelt. Doe dat aan de hand van twee aspecten van de voorstelling.
afbeelding 1, 2 en 3
Op afbeelding 3 zie je een Annunciatie uit het begin van de veertiende eeuw. De
Italiaanse kunstenaar Duccio schilderde deze als onderdeel van een altaarstuk
voor de Dom van de Italiaanse stad Siena.
In deze tijd, het eind van de middeleeuwen, kregen voorstellingen gaandeweg
een ander karakter. Dit sloot aan bij een verandering in de geloofsbeleving die
zich langzamerhand ontwikkelde.
32pGeef aan in welk opzicht de Annunciatie op afbeelding 3 vernieuwend is. Breng
dit in verband met de veranderde geloofsbeleving in die tijd.
afbeelding 4, 5, 6 en 7, tekst 2
Op afbeelding 4 en 5 zie je de voor- en achterkant van het altaarstuk, dat Duccio
in 1311 voltooide. Op afbeelding 6 zie je het hoofdpaneel.
Maria is hier als Maestà, koningin van de hemel afgebeeld. Dit wordt onder meer
benadrukt door het gebruik van goud en andere stralende kleuren, zoals het
dure ultramarijnblauw voor haar kleed. Maar het blijkt ook uit de manier waarop
Maria met haar kind is voorgesteld.
Bekijk afbeelding 6 en 7.
42pGeef aan hoe Duccio Maria hier verbeeldt als Maestà of ‘koningin van de
hemel’. Betrek twee aspecten in je antwoord.
afbeelding 4 en 5, tekst 2
Toen het altaarstuk voltooid was, werd het in een plechtige processie door Siena
gedragen. Daaruit blijkt dat het voor de burgers van die stad een grote betekenis
had.
52pBespreek twee redenen waarom het altaarstuk destijds grote religieuze en/of
maatschappelijke betekenis had voor Siena.
afbeelding 6 en 8
In het begin van de zestiende eeuw schilderde de Italiaanse kunstenaar Rafael
een aantal Madonna’s. Op afbeelding 8 zie je een Madonna met kind uit 1508.
Rafaels Maria met Christuskind verschilt in voorstelling van die van Duccio en is
kenmerkend voor de renaissance.
62pLeg uit wat nieuw is aan Rafaels voorstelling. Geef vervolgens aan waarom zijn
Madonna kenmerkend is voor de renaissance.
tekst 3
In de muziek is de Mariaverering terug te vinden in speciaal aan de heilige
Maagd gewijde missen en in Mariahymnen. De hymne Ave Maris Stella is een
van de oudste lofliederen die er zijn. De tekst werd gevonden in een negende-
eeuws manuscript in het klooster van St. Gallen in Zwitserland. Tekst 3 omvat
de eerste vijf van de zeven coupletten.
Ave Maris Stella maakt deel uit van de getijden tijdens Mariafeestdagen. Uit de
tekst kun je afleiden wat Maria voor de gelovigen betekent.
71pGeef aan wat deze betekenis is.
film 1, tekst 3
In 1610 heeft Claudio Monteverdi de tekst Ave Maris Stella gebruikt in zijn
Mariavespers. In filmfragment 1 zie je een uitvoering in de San Marco in
Venetië. Monteverdi heeft zijn vespers niet voor deze kerk geschreven, maar hij
heeft vaak gebruik gemaakt van de bijzondere architectuur met oxalen
(balkons).
Bekijk filmfragment 1, couplet 2 tot en met 5.
81pGeef aan welk effect het gebruik van de oxalen heeft op de luisteraar.
film 1, tekst 3
Monteverdi gebruikt in zijn Mariavespers zowel de prima als de seconda
prattica.
Aan het eind van het filmfragment wordt het vijfde couplet gezongen.
92pGeef aan of hiervoor de prima of de seconda prattica is gebruikt. Geef tevens
aan waaraan je dat kunt horen.
afbeelding 9
Monteverdi heeft zijn Mariavespers op eigen initiatief gecomponeerd en
opgedragen aan Paus Paulus V. Op het titelblad staat Een werk van Claudio
Monteverdi, recentelijk gecomponeerd en opgedragen aan de allerheiligste Paus
Paulus V. Verschenen in 1610 in Venetië.
Monteverdi, die toen aan het hof van Mantua werkte, hoopte hiermee een functie
te krijgen als kapelmeester aan het pauselijk hof in Rome. Hij durfde dit initiatief
te nemen vanuit zijn positie als hofkunstenaar.
102pLeg uit waarom hij zich dit als hofkunstenaar kon permitteren. Betrek zijn
opdrachtgevers in je antwoord.
afbeelding 10, 11, 12 en 13, tekst 4
In de negentiende eeuw zou Maria zijn verschenen aan een meisje uit de Franse
plaats Lourdes. In de grot waar dat wonder gebeurde, werd een beeld geplaatst.
Op afbeelding 10 zie je dit beeld van Onze Lieve Vrouw van Lourdes.
Op afbeelding 11 tot en met 13 zie je souvenirs die in Lourdes aangeschaft
kunnen worden.
112pBespreek twee betekenissen of functies van zulke souvenirs voor de moderne
pelgrim.
afbeelding 10, 14 en 15
In 1987 maakte Katharina Fritsch, een Duitse kunstenares, series werken waarin
je Onze Lieve Vrouw van Lourdes herkent. Afbeelding 14 is hier een voorbeeld
van. Op afbeelding 15 zie je een detail.
123pLeg uit op welke manier Fritsch in dit werk refereert aan het Lourdesbeeld. Geef
ook twee argumenten waarom dat postmodern is.
afbeelding 14 en 16
Op afbeelding 16 zie je een andere Madonna van Fritsch, nu uitvergroot. In het
kader van een tijdelijke tentoonstelling plaatste de kunstenares het beeld in het
stadscentrum van Münster: een voetgangersgebied bij winkels en een kerk. Veel
mensen vonden het beeld shockerend en stoorden zich eraan. Het werd zelfs
een paar keer beschadigd.
132pLeg aan de hand van twee argumenten uit waarom het beeld op afbeelding 16
wel en het beeld op afbeelding 14 nauwelijks negatieve reacties opriep.
opgave 2fragment niet op de siteBlok 2 An American in Paris
Dit blok gaat over de vermenging van serieuze en lichte muziek en over dans in de eerste helft van de twintigste eeuw. Dit gebeurt aan de hand van de Amerikaanse componist George Gershwin en de musicalfilm An American in Paris.
tekst 5
De Amerikaanse componist George Gershwin (1898-1937) startte zijn loopbaan
in het begin van de twintigste eeuw als plugger van songs van Tin Pan Alley.
141pLeg uit waarom pluggers in die tijd nodig waren.
film 1
Gershwin schreef populaire songs, zoals het bekende I got rhythm uit 1930. In
filmfragment 1 wordt dit lied gezongen door de beroemde zangeres Judy
Garland.
Deze song is een typerend voorbeeld van ‘lichte muziek’, bedoeld voor
amusement in uitgaansgelegenheden.
153pGeef aan de hand van drie kenmerken aan waarom deze muziek daarvoor
geschikt is.
geluidsfragment 1
Naarmate zijn carrière vorderde, richtte Gershwin zich meer op het componeren
van serieuze muziek. Dit blijkt uit de variaties op I got rhythm, die de componist
in 1933 maakte, waarin hij de populaire song verwerkte.
Deze compositie kan gerekend worden tot de klassieke muziek.
163pGeef hiervoor drie argumenten.
geluidsfragment 2
In 1928 had Gershwin, na een bezoek aan Parijs, An American in Paris
gecomponeerd. Dit werk is een symfonisch gedicht, dat niet letterlijk een verhaal
volgt, maar een impressie geeft aan de hand van diverse muzikale thema’s.
172pGeef aan hoe de muziek in dit fragment naar An American in Paris verwijst.
Betrek zowel American als Paris in je antwoord.
tekst 6
Gershwins symfonische gedicht duurt bijna twintig minuten en bevat geen
uitgewerkt verhaal. Na zijn dood werd er een plot bedacht voor een lange
Hollywoodfilm met dezelfde titel An American in Paris, die in 1951 uitkwam. De
nabestaanden van de componist eisten dat voor de film alleen muziek van
Gershwin gebruikt zou worden. De filmmuziek bestaat dan ook uit een aantal
van zijn songs en uiteraard het symfonische gedicht An American in Paris.
De film was een groot succes en won veel prijzen. Het verhaal sloeg aan bij het
Amerikaanse publiek uit die tijd.
181pLeg uit waarom dit verhaal het Amerikaanse publiek uit de jaren vijftig aansprak.
film 2
De film eindigt met het symfonisch gedicht An American in Paris, waarop dans is
gezet. In fragment 2 zie je hier een gedeelte van. De film is vrijwel geheel
opgenomen op de filmset van Hollywood. Het decor is een artistieke verbeelding
van Parijs.
Het decor is op speelse wijze geïntegreerd in de dans en de dansers maken
soms deel uit van het decor.
192pBespreek twee manieren waarop dansers en decor met elkaar verweven zijn.
film 2
In het filmfragment voert hoofdpersoon Jerry een solodans uit, waarin
bewegingen van eigentijdse populaire dansen zijn te herkennen.
202pNoem drie dansbewegingen uit het fragment waarvoor dat geldt.
film 2
De muziek van het symfonisch gedicht was niet bedoeld als dansmuziek, maar
bleek wel geschikt te zijn voor dans.
212pBespreek twee kenmerken waardoor deze muziek goed ‘dansbaar’ is.
film 3, tekst 6
Een van de hoofdpersonen uit de film is Lise. Zij wordt door haar gedoodverfde
toekomstig echtgenoot Henri beschreven. Uit de beschrijving en de bijgaande
beelden blijkt de veelzijdigheid van haar karakter.
Haar karaktertrekken worden gekoppeld aan verschillende dansstijlen.
223pNoem drie van die dansstijlen en leg uit op welke wijze deze aan de
karaktertrekken van Lise gekoppeld zijn.
film 2 en 3
De musical en de musicalfilm, zoals An American in Paris, waren in de jaren
vijftig zeer populair in Amerika.
231pBen je van mening dat deze musicalfilm tot de hoge kunst gerekend kan worden
of gaat het om lage kunst uit de massacultuur? Geef een argument voor je
antwoord.
opgave 3fragment niet op de siteBlok 3 Engelen
afbeelding 1, tekst 7
Op afbeelding 1 zie je een kapiteel uit de kathedraal van Autun uit het begin van
de twaalfde eeuw. Het beeldhouwwerk geeft een scène weer uit het
kerstverhaal. Drie koningen volgen een ster aan de hemel die volgens hen de
weg wees naar de geboorteplaats van Jezus. De beeldhouwer van het kapiteel
heeft in de voorstelling een engel opgenomen hoewel die in het verhaal, zoals
dat in de bijbel staat, niet voorkomt.
Voor de middeleeuwse mens was de aanwezigheid van een engel in dit verhaal
vanzelfsprekend.
Bekijk afbeelding 1.
241pGeef aan waarom dit vanzelfsprekend was.
afbeelding 2
In de vijfde eeuw werd de hiërarchie van de engelen vastgelegd. Daarin worden
negen categorieën onderscheiden, waaronder Serafijnen, Cherubijnen,
Aartsengelen en Engelen.
De aartsengel Michaël wordt vaak afgebeeld met een weegschaal met een
menselijke ziel, een naakt mensenfiguurtje, in iedere schaal. Op afbeelding 2 zie
je dit op een detail van het Laatste Oordeel op het hoofdtimpaan van de
kathedraal van Autun.
252pLeg uit wat deze handeling van Michaël betekent met betrekking tot het Laatste
Oordeel.
afbeelding 1 en 2
Het kapiteel en het timpaan zijn op een typisch middeleeuwse manier
vormgegeven. Er werd bijvoorbeeld niet gestreefd naar een gelijkenis met de
waarneembare wereld.
261pLeg uit waar in de middeleeuwse kunst wél naar werd gestreefd.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
afbeelding 3
De beeldhouwwerken op afbeelding 1 en 2 worden toegeschreven aan
Gislebertus. Op afbeelding 3 zie je de inscriptie op het timpaan met de tekst
Gislebertus hoc fecit (Gislebertus heeft dit gemaakt).
De naam van een beeldhouwer werd in de middeleeuwen zelden vermeld.
271pGeef aan waarom het in de middeleeuwen een uitzondering was om die naam te
vermelden.
film 1, tekst 8
Ook in de hedendaagse westerse cultuur zijn engelen een bron van inspiratie.
De Duitse regisseur Wim Wenders maakte in 1987 Der Himmel über Berlin.
Deze film speelt zich af in een nog gesplitst Berlijn in de nadagen van de koude
oorlog. De film volgt twee engelen, Damiel en Cassiel, die al eeuwen in deze
stad ronddolen. Het fragment is de openingsscène van de film.
Der Himmel über Berlin is een film die voor een relatief klein publiek is gemaakt.
Met name door de literaire voice-overs en het ontbreken van een duidelijk plot
wijkt deze film af van de standaard Hollywoodfilm.
Ook de cinematografie, de manier waarop de film gemaakt is, draagt hieraan bij.
283pLeg dit uit aan de hand van drie filmische aspecten.
film 1
De regisseur laat zien wat de engel waarneemt vanuit de hemel boven Berlijn.
Tegelijkertijd maakt hij duidelijk dat deze waarnemer geen mens is, maar een
bovennatuurlijk wezen.
292pNoem twee manieren waarop de regisseur dit aangeeft.
film 2
Een deodorantfabrikant heeft engelen gebruikt in een commercial.
301pLeg uit hoe de engel in deze commercial wordt ingezet om een product te
verkopen.
film 2
Engelen worden meestal geslachtloos of als man voorgesteld. In deze
commercial zijn het sexy vrouwen.
Deze aanpassing past in een hedonistisch maatschappijbeeld.
312pLeg dit uit. Geef tevens aan hoe deze commercial daar eveneens aan bijdraagt.
film 2
Deze commercial heeft voor enige commotie gezorgd. Sommigen vinden dat het
op deze manier opvoeren van engelen beledigend kan zijn voor gelovigen.
322pGeef een argument waarom deze commercial gezien kan worden als
beledigend. Geef ook een argument waarom het duidelijk is dat deze
commercial niet beledigend bedoeld is.
Bronvermelding
De in dit examen gebruikte bronnen zijn vermeld in het examen zelf en/of in het correctievoorschrift dat na het examen wordt
gepubliceerd.
