opgave 1fragment niet op de siteBlok 1 De vier elementen
afbeelding 1, filmfragment 1, tekst 1
In de westerse cultuur spelen de vier elementen van oudsher een grote
rol. Ook in de hedendaagse massacultuur zijn talloze series en films te
vinden die inspiratie putten uit de elementen. Een voorbeeld hiervan is
The Last Airbender van M. Night Shyamalan. Deze film uit 2010 is
gebaseerd op de Amerikaanse animatieserie Avatar.
Filmfragment 1 is een montage van verschillende delen uit deze film. In
elk deel zijn een of meer personages te zien die één van de vier
elementen personifiëren. Dat gebeurt vooral door het fysieke spel van de
acteurs.
13pGeef voor drie van de vier elementen aan hoe zij gepersonifieerd zijn in
het fysieke spel van de personages.
afbeelding 2, filmfragment 2, tekst 1
The Last Airbender is een voorbeeld uit een lange rij kunstuitingen die de
strijd van de elementen als uitgangspunt hebben. In filmfragment 2 zie je
een gevecht tussen water en vuur.
De regisseur verbeeldt deze strijd via specifieke personages met
bijbehorende eigenschappen en gedrag.
22pLeg uit hoe dat in deze scène tot uiting komt. Betrek beide personages in
je antwoord.
afbeelding 3 en 4
In veel religies worden de vier elementen verbonden met goden. In de
Griekse mythologie is Gaia de Griekse godin van de aarde: de bron van
alle leven. Uranus is de god van de lucht of de hemel, Hefaistos de god
van het vuur, Poseidon de machtige zeegod.
32pLeg uit waarom de mens de elementen als goden zag en geef aan
waarom die goden werden aanbeden. Illustreer je antwoorden met een
voorbeeld.
afbeelding 5 en 6, tekst 2
De elementenleer van Empedocles had een grote invloed op de
middeleeuwse geneeskunde. Op afbeelding 5 zie je een miniatuur in een
medisch boek waarop de mens te midden van de elementen is afgebeeld.
De Kerk had gemengde gevoelens ten opzichte van de geneeskunde. De
zorg voor de ziel zou niet te rijmen zijn met de zorg voor het lichaam. En
geestelijken mochten bijvoorbeeld geen chirurgische ingrepen verrichten.
41pVerklaar waarom de Kerk bezwaar had tegen chirurgische ingrepen.
De natuurfilosofie van de oude Grieken had als onderwerp het zoeken
naar de oorsprong van de wereld en alles wat daarin bestond. De
middeleeuwse wetenschap probeerde vooral alledaagse problemen op te
lossen. Dat hing samen met het gezag van de Kerk, die verdergaand
onderzoek bedreigend vond.
51pLeg uit waarom dat bedreigend was voor de Kerk.
filmfragment 3, tekst 3 en 4
In filmfragment 3 zie je een scène uit De naam van de roos.
De monniken William en Jorge zijn met elkaar in discussie. De mannen
hebben duidelijk verschillende karakters, die gekoppeld kunnen worden
aan de temperamentenleer. Dat kun je afleiden uit de manier waarop ze
het conflict benaderen.
63pLeid het temperamenttype van William en van Jorge hieruit af. Geef
daarna aan hoe de regisseur het conflict filmisch heeft versterkt.
afbeelding 7, tekst 5
Omstreeks de twaalfde eeuw ontwikkelde zich binnen de Kerk een nieuwe
wetenschappelijke benadering, de scholastiek.
De scholastiek grijpt terug op de Griekse natuurfilosofen. Maar toch is de
benadering anders dan de wetenschappelijke houding die zich in de
renaissance zou ontwikkelen.
72pLeg uit wat het verschil is tussen de scholastieke benadering in de
middeleeuwen en de wetenschappelijke houding in de renaissance.
filmfragment 3, tekst 5
In de filmscène zegt Jorge dat lichtzinnigheden verwerpelijk zijn: “Christus
heeft nooit gelachen!” Dat staat namelijk nergens in de bijbel. William, de
scholasticus, is het niet met hem eens.
82pBreng Williams argumentatie in verband met de scholastiek en geef aan
op welke visie Jorges reactie is gebaseerd.
filmfragment 4, tekst 4
In De naam van de roos blijkt het tweede deel van Aristoteles’ Poetica
toch te bestaan. Dit ‘verboden boek’ wordt door Jorge in een geheime
bibliotheek bewaard. Filmfragment 4 is de ontknoping, waarin William zijn
oplossing voor de moorden geeft.
De verklaring voor de sterfgevallen kan echter op twee verschillende
manieren geïnterpreteerd worden. Die interpretaties symboliseren de
relatie tussen Kerk en wetenschap.
92pGeef twee verklaringen voor de sterfgevallen die je uit de scène kunt
afleiden. Leg daarbij uit hoe ze symbolisch geïnterpreteerd moeten
worden.
filmfragment 5
Aan het eind van De naam van de roos gaat de hele bibliotheek en ook de
rest van de abdij in vlammen op. Dat is te zien in filmfragment 5.
Het element vuur heeft in de cultuur van de Kerk een krachtige
symbolische betekenis.
101pLeg uit hoe de inhoud van de scène gezien kan worden als een verwijzing
naar die betekenis.
opgave 2fragment niet op de siteBlok 2 Water
afbeelding 1 en 2
De stad Rome werd in de loop van de zestiende en zeventiende eeuw
onder het bewind van diverse pausen gerenoveerd en verfraaid. Het
wegennet werd verbeterd en ieder plein kreeg zijn eigen fontein.
Op afbeelding 1 en 2 zie je de Vierstromenfontein op de Piazza Navona in
Rome. De fontein is omstreeks 1650 ontworpen door Gian Lorenzo
Bernini.
De pausen hadden er belang bij dat er voldoende fonteinen waren in de
stad.
112pLeg uit waarom zij daar belang bij hadden. Betrek twee functies van de
fonteinen in je antwoord.
afbeelding 3 en 4, tekst 6
De Vierstromenfontein ontleent haar naam aan de vier figuren in het
midden van het bassin. Het zijn de personificaties van rivieren uit de
verschillende werelddelen.
Deze symboliek sluit goed aan bij de ambitie van de katholieke Kerk.
121pLeg dit uit.
afbeelding 1, 3, 4 en 5
Op afbeelding 5 zie je een gravure van de Piazza Navona uit de
achttiende eeuw. De Vierstromenfontein domineert het plein alleen al door
de grootte van de obelisk.
Bovendien is het beeldhouwwerk van de fontein theatraal en imponerend
vormgegeven. Dat is kenmerkend voor de stijl van de barok.
Bekijk afbeelding 3 en 4.
133pBespreek drie aspecten van de vormgeving die bijdragen aan het barokke
karakter.
afbeelding 4 en 5, tekst 6
Paus Innocentius X gaf niet voor niets opdracht voor een monument als
de Vierstromenfontein. De Kerk had in de zeventiende eeuw een specifiek
belang bij dit soort imponerende kunstwerken.
142pLeg uit waarom de Kerk hier juist in die tijd belang bij had.
afbeelding 6, tekst 6
Bernini, die van de vorige paus veel opdrachten had gekregen, stond
aanvankelijk niet bij Innocentius in de gunst. De paus zag zijn virtuoze
ontwerp zonder te weten wie het gemaakt had. Op afbeelding 6 zie je dit
‘modello’: een model op schaal, van hout en terracotta.
Bernini maakte het modello eigenhandig, maar heeft uiteindelijk, bij de
uitvoering van het ontwerp, maar een paar figuren zelf gebeeldhouwd. In
de kunstenaarspraktijk van de zeventiende eeuw was dit heel gebruikelijk.
152pLeg dit uit. Leg daarna uit waarom Bernini zelf het modello maakte.
afbeelding 7, 8 en 9, filmfragment 1, tekst 7
De fonteinen van Rome hebben door de eeuwen heen veel toeristen
getrokken. Ook in Las Vegas wordt gebruik gemaakt van de
aantrekkingskracht die fonteinen op toeristen hebben. Aan de hoofdstraat,
de ‘Strip’, liggen veel bijzondere hotels waaronder het vermaarde
Bellagio. Dit hotel dankt zijn roem onder meer aan de fonteinenshow in de
waterpartij voor het gebouw. De show, die vanaf de Strip voor iedereen te
zien is, trekt een groot publiek.
Las Vegas is volledig gericht op de massacultuur. De fonteinenshow van
het Bellagio past daar helemaal in.
162pBespreek twee kenmerken van de massacultuur die in deze show tot
uiting komen.
filmfragment 1
De fontein ‘danst’ op de muziek.
172pBespreek drie manieren waarop de fontein en de muziek een eenheid
vormen.
De publicist Bas Heijne schrijft: “De kitsch belooft ons waar wij naar
hunkeren: onwrikbare zekerheden, absolute waarheden over leven en
liefde (...).”
Als je deze uitspraak opvat als definitie van kitsch, is de Bellagio-show
een voorbeeld van kitsch.
182pGeef een argument vóór en geef een argument tegen deze conclusie.
filmfragment 2
Een stad die inspireert tot kunstwerken die met water te maken hebben, is
Venetië. In 2007 maakte Bill Viola een videowerk voor een locatie in deze
stad. Zijn installatie kreeg de titel Ocean without a shore. Jonge en oude
mensen, mannen en vrouwen, doemen een voor een op en komen door
een ‘wand’ van water naar de beschouwer toe.
In filmfragment 2 zie je hoe een figuur door die wand van water van de
ene wereld in een andere wereld komt. Die overgang wordt benadrukt
door de vormgeving.
192pLeg uit hoe Viola’s vormgeving benadrukt dat het om twee werelden gaat.
filmfragment 2, tekst 8
De werken van Viola gaan vaak over spiritualiteit en belangrijke
momenten als geboorte, leven en dood. De kunstenaar streeft daarbij
naar een versmelting van religies van over de hele wereld. Voor Ocean
without a shore vond hij inspiratie in een gedicht van de Senegalese
dichter Birago Diop. Viola geeft diens Afrikaanse visie op de dood op een
eigen manier vorm.
202pLeg uit hoe Viola het idee van het gedicht heeft verbeeld. Geef vervolgens
aan welke spirituele betekenis je kunt toekennen aan het water in Ocean
without a shore.
afbeelding 10, 11 en 12
De installatie is gemaakt voor de Biënnale van Venetië, een
kunstmanifestatie die elke twee jaar gehouden wordt. Op afbeelding 10
zie je de locatie die Viola koos. Het is een kerkje met enkele altaren
waarop de videofilms geprojecteerd konden worden.
211pLeg uit hoe deze locatie aansluit op het thema van Ocean without a shore.
De Biënnale van Venetië bestaat al sinds 1895 en zorgt steeds voor een
grote toestroom van kunstliefhebbers van over de hele wereld.
Grote tijdelijke tentoonstellingen hebben een aantrekkingskracht op
steeds meer mensen. Dit heeft voor een deel te maken met de
toenemende mobiliteit van het publiek.
223pGeef nog drie argumenten die de populariteit van grote tijdelijke
kunstmanifestaties verklaren.
opgave 3fragment niet op de siteBlok 3 Aarde
Van 1909 tot 1929 waren de Ballets Russes actief in Parijs. Impresario
Serge Diaghilev inspireerde kunstenaars om op een nieuwe manier
dansstukken te scheppen.
232pGeef aan wat deze nieuwe manier van werken inhield. Geef ook aan wat
het gevolg van deze werkwijze was.
filmfragment 1, tekst 9
Een hoogtepunt in het repertoire van de Ballets Russes was Le Sacre du
Printemps dat in 1913 in première ging. Dit ballet gaat over een
lenteritueel voor de goden, die de aarde na de winter weer vruchtbaar
moeten maken.
Igor Stravinsky schreef het scenario en componeerde de muziek. In
filmfragment 1 zie je een reconstructie in een televisiefilm uit 2005.
De baanbrekende choreografie was in handen van Vaslav Nijinski, die de
dans nauw verbond met de inhoud van het verhaal van het lenteoffer.
242pBespreek twee manieren waarop de choreografie aansluit bij die inhoud.
geluidsfragment 1
In geluidsfragment 1 hoor je nogmaals het slot van de eerste akte, de
Danse de la Terre, Dans van de Aarde.
Deze muziek is typerend voor het modernisme.
253pBespreek drie kenmerken van deze muziek waarvoor dat geldt.
filmfragment 1, tekst 10
Diaghilev had de rel bij de première wel voorzien. Zelfs voor de kenners
die wel wat gewend waren, was Le Sacre shockerend. Het publiek kon in
dit ballet geen schoonheid ontdekken.
262pLeg uit waarom de verwachting van het publiek niet strookte met de
bedoeling van de makers.
filmfragment 2, tekst 9
In 2013 is het honderd jaar geleden dat Le Sacre du Printemps in
première ging. Veel choreografen lieten zich uitdagen tot eigen versies op
deze muziek. Pina Bausch bracht in 1975 met haar Tanztheater
Wuppertal een eigentijdse versie van het wereldberoemde stuk. In
filmfragment 2 zie je een scène uit deze productie.
Het toneelbeeld verwijst bij Bausch niet zozeer naar het prehistorische
verhaal, maar sluit op een andere manier aan bij de inhoud van de Sacre.
272pLeg uit op welke manier de inhoud van het stuk tot uitdrukking komt in het
toneelbeeld. Betrek zowel de kostuums als de vloer in je antwoord.
filmfragment 3, tekst 11
In 1985 maakte choreografe Krisztina de Châtel de voorstelling Föld, het
Hongaarse woord voor aarde. In filmfragment 3 zie je het begin van deze
voorstelling.
De Châtel zoekt vaak aansluiting bij de beeldende kunst. Conrad van de
Ven ontwierp een ronde wal van aarde vermengd met turfmolm.
281pLeg uit wat de relatie is tussen de vormgeving van de dans en dit
toneelbeeld.
filmfragment 4
De Châtel confronteert haar dansers vaak met natuurelementen. Zij
bracht een stuk ten tonele waarin dansers te kampen hadden met harde
wind uit turbines. Ook liet de choreografe hen bewegen in levensgrote
cilinders gevuld met water.
In Föld worden de dansers geconfronteerd met het element aarde.
292pLeg uit hoe dansers en aarde elkaar wederzijds beïnvloeden.
filmfragment 4
De voorstelling werd begin jaren negentig ook in Hongarije, De Châtels
geboorteland, gedanst. Het Hongaarse publiek bracht het stuk in verband
met vrijheidsstrijd. Dat kan verklaard worden vanuit de politieke situatie in
het toenmalige Hongarije.
301pLeg dit uit.
afbeelding 1 en 2, filmfragment 5, tekst 12
De Châtel liet zich in haar beginperiode inspireren door de minimal art.
Dat was een stroming in de beeldende kunst die omstreeks 1960 in
Amerika opkwam. Op afbeelding 1 en 2 zie je kenmerkende voorbeelden
van minimal art van Donald Judd en Sol Lewitt.
In de dans van Föld zijn invloeden uit de minimal art zichtbaar.
312pGeef hiervan twee voorbeelden.
geluidsfragment 2, tekst 13
De muziek bij Föld is een gedeelte uit Another look at Harmony part IV uit
1975 van Philip Glass. Het werk van deze Amerikaanse componist wordt
tot de stroming van de minimal music gerekend, verwant aan de minimal
art.
Minimal music kan gezien worden als reactie op de componeerstijl van het
modernisme. Glass wil dat de toehoorder een andere manier van luisteren
ontdekt.
322pLeg uit hoe deze muziek dwingt tot een nieuwe manier van luisteren.
tekst 13 en 14
In het voorwoord van de muzikale autobiografie van Glass staat: “Geen
enkele componist heeft deze nieuwe muziek uitgevonden. Het was een
uitbarsting van de tijd, een onvermijdelijkheid. It happened.”
De muziek sluit blijkbaar aan bij de tijdgeest van de late jaren zestig en
het begin van de jaren zeventig.
332pBreng de muziek van Glass in verband met deze tijdgeest.
Bronvermelding
De in dit examen gebruikte bronnen zijn vermeld in het examen zelf en/of in het correctievoorschrift, dat na afloop van het
examen wordt gepubliceerd.
