bronnen

Eindexamen tehatex vwo 2005, tijdvak 1

opgave 1Illusies van ruimte

Kunstenaars zijn eeuwenlang op zoek geweest naar een methode waarmee zij een
architectonische ruimte op overtuigende wijze konden uitbeelden. Met de toepassing van de
wetten van het lineaire perspectief bleken Renaissanceschilders in staat een architectonische
ruimte realistisch voor te stellen en daarin menselijke figuren te plaatsen. Een van de
eersten was Masaccio. Op afbeelding 1 zie je van hem de Drieeenheid, een fresco in de
Santa Maria Novella te Florence. Het dateert van 1426/1427.
Bekijk afbeelding 1.
In de door hem zorgvuldig geconstrueerde architectonische ruimte gaf Masaccio zowel de
goddelijke Drieeenheid als de overige figuren een specifieke plaats.
13p
Geef van drie bij de Drieeenheid toegevoegde figuren aan wie zij zijn én geef een korte
toelichting op de plaats die Masaccio hen hier toebedeelde.
De architectonische ruimte die Masaccio hier schilderde maakte niet alleen op tijdgenoten
grote indruk. Bijna anderhalve eeuw later schreef de Italiaanse schilder en biograaf Giorgio
Vasari over dit werk: “[…] een tongewelf in perspectief, verdeeld in vierkanten […] die zo
goed in het verkort zijn getekend dat het lijkt alsof er een opening in de muur zit.”
Om de technisch perspectivische illusie optimaal te kunnen waarnemen is de plaats die de
beschouwer inneemt van groot belang; deze positionering moet namelijk aan een drietal
voorwaarden voldoen.
23p
Leg uit welke drie voorwaarden dat zijn.
Tussen 1461 en 1474 beschilderde Andrea Mantegna in het paleis van de hertog van
Mantua de wanden en het plafond van een ontvangkamer. Dit plafond zie je op
afbeelding 2.
Bekijk afbeelding 2.
In zijn biografie over Mantegna schreef Vasari: “[…] de problematiek van dit soort werk
doet een beroep op de hoogste vorm van bevalligheid en opperste schoonheid en resulteert
in iets verbazingwekkends in de kunst. We noemen dit ‘al di sotto in su’ en dit werd voor het
eerst compleet uitgewerkt door Mantegna.”
33p
Leg uit wat onder ‘al di sotto in su’ wordt verstaan en geef er twee voorbeelden van die je
in de plafondschildering ziet.
Ook bij Mantegna dient de beschouwer voor een juist en volledig beeld van de voorstelling
zijn standpunt zorgvuldig te bepalen.
41p
Beschrijf de positie die de beschouwer dient in te nemen.
Mantegna paste, evenals veel van zijn tijdgenoten, hier het ‘trompe l’oeil’ toe.
52p
Leg uit welke beweegredenen kunstenaars destijds hadden het ‘trompe l’oeil’ toe te passen.
Op afbeelding 3 zie je het Hemels Gewelf van James Turrell uit 1991/1996.
Het bestaat uit een kunstmatig aangelegde kom in de duinen bij Den Haag. Op afbeelding
3a zie je de natuurstenen ligbank die midden in deze kom staat.
Bekijk afbeelding 3 en 3a.
Met het aanleggen van de kom en het plaatsen van de bank oefent Turrell invloed uit op het
gedrag van de bezoeker en zijn manier van waarnemen.
63p
Noem drie effecten die Turrell met dit project met betrekking tot het gedrag en het
waarnemen van de bezoeker wil bereiken.
72p
Beschrijf de inhoudelijke intentie die ten grondslag ligt aan de kunstwerken van Turrell.
Vergelijk afbeelding 1, 3 en 3a.
De plafondschildering van Mantegna en Turrells Hemels Gewelf roepen beide een ervaring
van ruimte op. De schilderkunstige manier waarop Mantegna dat doet past in de
ontwikkeling van kunst en wetenschap in de vijftiende eeuw; de manier van Turrell sluit
aan bij die van eind twintigste eeuw.
84p
Breng zowel het werk van Mantegna als dat van Turrell in verband met de in hun tijd
heersende ontwikkelingen in de kunst en in de wetenschap.
Het World Trade Centre (WTC) te New York, dat bestond uit twee van de hoogste
gebouwen ter wereld, werd op 11 september 2001 door een aanslag volledig verwoest. In de
periode die er op volgde zocht men naar een tijdelijk kunstwerk dat naar deze dramatische
gebeurtenis zou kunnen verwijzen. Zo ontstond het idee voor Tribute in Light dat bestond
uit hemelwaarts gerichte, lichtbundels. Op figuur 1 zie je de torens vóór de verwoesting en
op afbeelding 4 Tribute in Light.
figuur 1
figuur 1
Bekijk afbeelding 4 en figuur 1.
92p
Leg uit hoe door middel van licht in Tribute in Light zowel de vorm als het formaat van de
voormalige bebouwing werden opgeroepen.
Het immateriële beeld van Tribute in Light suggereerde zowel de werkelijke torens als het
verdwijnen ervan, als een na-beeld, een herinnering. Er zijn nog meer implicaties waardoor
het een geschikt gedachtenismonument kan worden genoemd.
102p
Geef nog twee argumenten waarom dit beeld als gedachtenismonument erg geschikt is.

opgave 2Kassen

Op afbeelding 5, 6 en 7 zie je de Wintertuin, het hoogtepunt van een enorm kassencomplex,
dat in 1875 in opdracht van de Belgische koning Leopold II in Laken werd gebouwd; het
staat in verbinding met het koninklijk paleis.
Bekijk afbeelding 5 en 6.
Het kassencomplex waartoe de Wintertuin behoort kan worden beschouwd als een resultaat
van negentiende-eeuwse ontwikkelingen op het gebied van de natuurwetenschappen en van
de architectuur.
112p
Leg dit uit voor beide disciplines.
Over zijn plan voor de Wintertuin overlegde Leopold II eerst met zijn tuindeskundige. Deze
adviseerde hem de opdracht aan een ingenieur te geven en niet aan een architect.
122p
Geef twee redenen waarom een ingenieur beter in staat zou zijn een dergelijke opdracht uit
te voeren.
De koning negeerde dit advies: hij belastte zijn hofarchitect Alphonse Balat met de bouw
van de Wintertuin.
132p
Geef twee argumenten voor dit besluit van de koning.
Op figuur 2 zie je een doorsnede van de koepelruimte van de Wintertuin.
figuur 2
figuur 2
Bekijk afbeelding 6 en 7 en figuur 2.
De Wintertuin bestaat uit een grote koepelruimte met daaromheen een wandelgalerij. De
twee ruimtes zijn door in het interieur zichtbare ‘luchtbogen’ met elkaar verbonden. Een
ingenieur betoogde destijds dat voor de koepel deze luchtbogen geen constructieve functie
hadden maar slechts een esthetische toevoeging waren.
142p
Leg uit waarom hun functie constructief lijkt, maar vooral esthetisch is.
Bekijk afbeelding 5.
In de Wintertuin vormen de natuurstenen zuilen opvallende elementen.
151p
Geef voor hun aanwezigheid hier een esthetische reden.
Op afbeelding 8 zie je het kassencomplex van Biosfeer 2 dat tussen 1986 en 1991 in een
woestijn in Arizona werd gebouwd. Het is een luchtdicht kassencomplex, waarin de
ecosystemen van de aarde, de zogenaamde biosfeer 1, zo goed mogelijk zijn nagebootst.
Op afbeelding 9 zie je een gedeelte van het interieur.
Bekijk afbeelding 8 en 9.
Voor de bouw werd een geodetische constructie toegepast. Het principe daarvan werd
ontwikkeld door de Amerikaanse ingenieur Richard Buckminster Fuller.
163p
Leg aan de hand van drie aspecten uit waarom een dergelijke constructie bij uitstek geschikt
is voor Biosfeer 2.
Bekijk afbeelding 8 en 9.
De toepassing van een geodetische constructie in Biosfeer 2 - en in andere ecologische
projecten - kan als een eerbetoon worden gezien aan de in 1983 overleden Fuller.
172p
Leg uit waarom dat als een eerbetoon aan Fuller aangemerkt kan worden.

opgave 3Dynamiek

Aan het begin van de twintigste eeuw ontstond bij veel kunstenaars de behoefte de
dynamiek van de moderne wereld in beeld te brengen. Op figuur 3 en 3a zie je daar een
voorbeeld van; het is een marmeren monument uit 1907 dat Jules Dalou had ontworpen
voor Emile Levassor, die in 1895 met zijn zelfgebouwde auto de race Parijs-Bordeaux-
Parijs won.
figuur bij de opgave
Bekijk figuur 3 en 3a.
In de voorstelling op het reliëf heeft Dalou de dynamiek van dit nieuwe vervoermiddel in
beeld willen brengen.
183p
Leg aan de hand van drie aspecten van de voorstelling uit hoe hij dat heeft gedaan.
Desondanks schreef de kunstcriticus Robert Hughes over dit werk: “De auto, de
opvallendste aankondiging van de toekomst, maakte een bijzonder onhandige entree in de
wereld van de kunst.”
192p
Leg aan de hand van figuur 3 en 3a uit wat Hughes met zijn uitspraak duidelijk wilde
maken.
Nadat Louis Blériot in 1909 het Kanaal was overgevlogen, werd zijn vliegtuigje in triomf
door Parijs gedragen en er tentoongesteld. Het enthousiasme over Blériots prestatie
vertaalde Delaunay in 1914 in zijn Eerbetoon aan Blériot dat je ziet op afbeelding 10.
Vergelijk afbeelding 10 met figuur 3 en 3a.
Het veelkleurige schilderij van Delaunay vormt een groot contrast met het natuurstenen
monument van Dalou. Ook wanneer materiaal en werkwijze buiten beschouwing blijven,
verschilt de wijze waarop Dalou in zijn reliëf een ode brengt aan de technische vooruitgang
met de manier waarop Delaunay dat in zijn schilderij doet.
202p
Leg uit hoe Delaunay in het schilderij op afbeelding 10 de technische vooruitgang in beeld
bracht.
Bekijk afbeelding 10.
De oplossing die Delaunay koos voor zijn eerbetoon aan Blériot houdt verband met zijn
streven naar artistieke vernieuwing.
212p
Geef aan waarom Delaunay streefde naar artistieke vernieuwing.
Op zijn Eerbetoon aan Blériot heeft Delaunay ook de Eiffeltoren een plaats gegeven. Al
eerder had hij deze toren in een aantal werken beeldend onderzocht. Twee voorbeelden
daarvan - uit 1910 en 1911 - zijn te zien op afbeelding 11 en 12.
Bekijk afbeelding 11 en 12.
Net als veel tijdgenoten was Delaunay gefascineerd door de Eiffeltoren.
222p
Noem twee manieren waarop Delaunay zijn fascinatie voor deze enorme toren in de
schilderijen op afbeelding 11 en 12 heeft verbeeldt.
Bekijk afbeelding 11 en 12.
Voor zijn Eiffeltoren-studies maakte Delaunay bewust gebruik van de vormentaal van het
kubisme.
232p
Geef voor deze keuze twee beeldende argumenten.
Toen de Eiffeltoren in 1889 gereedkwam bleek hoe nieuw het bouwwerk was: niet eerder
werd binnen de architectuur een toren op deze wijze vormgegeven.
243p
Geef aan de hand van drie aspecten aan waarom de Eiffeltoren als toren een toonbeeld van
vernieuwing was.
De Russische kunstenaar Vladimir Tatlin verbleef enige tijd in Parijs. Geïnspireerd door de
Eiffeltoren ontwierp hij in Moskou zijn Monument voor de Derde Internationale dat bijna
100 meter hoger moest worden. In 1920 presenteerde hij deze toren als model. Dit model
zie je op figuur 4.
figuur 4
figuur 4
Bekijk figuur 4.
Tatlins toren was meer dan een variant van het Franse voorbeeld. De vormgeving ervan
sloot goed aan bij de culturele en maatschappelijke omstandigheden waarin Rusland
destijds verkeerde.
252p
Leg dit uit.
Vergelijk figuur 3, 3a en 4.
Tatlins monument wordt beschouwd als een voorbeeld van vernieuwing. Door dit
monument te vergelijken met dat van Jules Dalou op figuur 3 en 3a wordt duidelijk hoe
radicaal de kunst aan het begin van de twintigste eeuw veranderde.
263p
Leg die vernieuwing uit aan de hand van drie aspecten van Tatlins ontwerp.

opgave 4Verzamelen

Eind zeventiende eeuw verzocht koning-stadhouder Willem III de scheepskapiteins van de
V.O.C. bijzondere voorwerpen mee te nemen uit de overzeese gebieden.
Het was in die tijd voor een vorst niet ongebruikelijk om dergelijke voorwerpen te
verzamelen en uit te stallen in een rariteitenkabinet.
Voor het aanleggen van dergelijke verzamelingen hadden vorsten uiteenlopende motieven.
272p
Noem twee motieven.
Ook gegoede burgers, kunstenaars en wetenschappers bouwden collecties op van curieuze
objecten uit verre landen. Het verzamelen werd populair: in de zeventiende eeuw waren er
in Nederland ruim 180 kunst- of rariteitenkabinetten. Ook Rembrandt van Rijn verzamelde.
Hoe groot zijn verzamelwoede was, is te zien op afbeelding 13. Deze afbeelding toont een
reconstructie van zijn Konstcaemer.
Bekijk afbeelding 13.
De hier uitgestalde voorwerpen werden onderverdeeld in drie categorieën.
283p
Noem deze categorieën. Geef van elke categorie een korte omschrijving én een voorbeeld
uit de Konstcaemer.
Rembrandt beschouwde zijn verzameling niet slechts als pronkcollectie. Als kunstenaar had
hij ook andere motieven om een verzameling aan te leggen.
292p
Noem twee van deze motieven.
De Amerikaanse kunstenaar Joseph Cornell speurde in zijn woonplaats New York in
winkeltjes en op vlooienmarkten naar spullen voor zijn kunstwerken. In zijn atelier
sorteerde hij zijn vondsten en verwerkte deze zorgvuldig in zogenaamde kijkkistjes. Zo nam
hij in het werk Medici Princess uit 1952 tal van voorwerpen op: een stuk van een
plattegrond van Florence, een reproductie van het portret van het Medici-prinsesje door
Bronzino, een laatje met parels, een veer, twee armbanden en twee pakketjes van uit boeken
geknipte pagina's.
Bekijk afbeelding 13 en 14.
De kunstcriticus Christopher Andreae is van mening dat het werk van Cornell te vergelijken
is met zeventiende-eeuwse rariteitenkabinetten.
303p
Geef voor deze opvatting drie argumenten.
Cornell noemt zijn kastjes ‘poëtische podia’. Hiermee geeft hij aan dat zijn kijkkastjes tot
het domein van de kunst behoren.
312p
Leg aan de hand van deze benaming uit dat Cornells kastjes als kunstwerken bedoeld zijn.
√(Einde)
Lees verder