Eindexamen tehatex vwo 2006 tijdvak 1

opgave 1Socialistische kunst

Vragen behorend bij de afbeeldingen 1 tot en met 5.

Vanaf 1910 hebben jonge kunstenaars in Rusland geëxperimenteerd met moderne

materialen en technieken en met nieuwe vormen van kunst. De Russische schilder Kasimir

Malevich ontwikkelde een kunstvorm die hij het Suprematisme noemde.

Op afbeelding 1 zie je een voorbeeld van Malevich’ suprematisme: Rood Vierkant

(schilderkundig realisme van een boerenvrouw in twee dimensies) uit 1915.

Malevich heeft meerdere versies geschilderd van het vierkant.

Hij zei hierover: “Het vierkant is geen onbewuste vorm. Het is een creatie van de intuïtieve

rede. Het is het aangezicht van de nieuwe kunst.”

12p

Noem twee kenmerken van dit werk die in die tijd vernieuwend waren.

Niet alleen in Rusland, ook in het westen was in het begin van de twintigste eeuw sprake

van een artistieke vernieuwingsdrift.

22p

Noem twee oorzaken voor deze artistieke vernieuwingsdrift.

In 1917 vond in Rusland een revolutie plaats. De machtsovername van Lenin tijdens de

Russische Revolutie van 1917 betekende niet alleen een politieke omwenteling, maar had

ook grote gevolgen voor de positie van de kunstenaar.

32p

Leg uit in welk opzicht de positie van de kunstenaar ten opzichte van de samenleving

veranderde door de revolutie van 1917.

Na de dood van Lenin, in 1924, veranderde de rol van de kunst en de kunstenaar onder

Stalin opnieuw. Stalin wilde kunst die door de massa begrepen kon worden. Hij wilde kunst

gebruiken als propagandamiddel bij het realiseren van de communistische heilstaat en

introduceerde daarom het socialistisch realisme. Volgens de schilder Gerasimov is het

socialistisch realisme: “een schilderkunst realistisch in vorm, socialistisch in inhoud.”

Het schilderij op afbeelding 2 is een vroeg voorbeeld van het socialistisch realisme. Het

werd in 1924 gemaakt door Stepan Karpow en heeft als titel: Vriendschap der Volkeren.

Vriendschap der Volkeren is een verbeelding van Stalins visie op het realiseren van de

communistische heilstaat.

42p

Leg dit uit aan de hand van de voorstelling.

In 1932 werd het socialistisch realisme uitgeroepen tot de officiële artistieke ideologie in de

Sovjet Unie. Voor Stalin betekende realisme ‘de waarheid’, maar de voorstelling van de

Vriendschap der Volkeren is meer symbolisch dan realistisch.

53p

Noem drie verschillende aspecten van de voorstelling waaruit blijkt dat dit werk symbolisch

bedoeld is.

In dezelfde periode dat in Rusland het socialistisch realisme tot bloei kwam, schilderde

Norman Rockwell in Amerika elke week een illustratie voor de omslag van een veelgelezen

tijdschrift.

Op afbeelding 3 zie je het schilderij Vrijwaring van Armoede dat Rockwell in 1942 maakte.

Het toont de maaltijd op Thanksgiving Day. Sinds 1863 vieren de Amerikanen

Thanksgiving Day om dank te zeggen voor Amerika’s rijkdom en welvaart. Het is een echt

familiefeest. Hoogtepunt van de dag is een maaltijd met gebraden kalkoen als hoofdgerecht.

Rockwell betrekt de beschouwer heel direct bij het familiefeest.

61p

Leg uit hoe Rockwell door de vormgeving de beschouwer bij de voorstelling betrekt.

Op het eerste gezicht lijken Rockwells illustraties een verbeelding van het leven van de

doorsnee Amerikaan. Maar Rockwell zette de werkelijkheid naar zijn hand; in een interview

zei hij: “Ik schilder het leven zoals ik het graag zou zien.”

71p

Leg uit waarom deze uitspraak van Rockwell van toepassing is op het schilderij op

afbeelding 3.

Het schilderij op afbeelding 3 maakt deel uit van een serie die Rockwell in 1942, tijdens de

Tweede Wereldoorlog, schilderde. In 1943 gingen Rockwells schilderijen een jaar lang op

tournee door het land om het vaderlandsgevoel van de Amerikanen aan te wakkeren en om

geld in te zamelen voor de komende oorlogsinspanningen.

82p

Geef twee argumenten waarom deze voorstelling zo geschikt was voor dit doel.

Vanaf de revolutie in 1917 heeft in Rusland een beweging van dissidente kunstenaars

bestaan. Het kunstenaarsduo Komar en Melamid behoorde in de jaren zeventig van de

vorige eeuw tot de groep jonge kunstenaars waarvan het werk in Rusland werd

gecensureerd vanwege satirische uitingen tegen de Russische Staat. In 1977 mocht het duo

Rusland verlaten. Ze emigreerden naar de Verenigde Staten, waar ze hun werk voortzetten.

Op afbeelding 4 zie je het schilderij De oorsprong van het Socialistisch Realisme dat

Komar en Melamid in 1982 maakten.

Het schilderij op afbeelding 4 lijkt een voorbeeld van het socialistisch realisme maar in

feite drijft het de spot met dat idee.

92p

Geef voor elk van beide interpretaties één argument.

In 1972 noemde een Russische collega het werk van Komar en Melamid “Sovjet Pop Art”.

102p

Noem twee aspecten van De oorsprong van het Socialistisch Realisme op afbeelding 4 die

vergelijkbaar zijn met de westerse Pop Art.

Op afbeelding 5 zie je het schilderij In de fabriekskantine, door Ruslan Kobozev gemaakt in

1960. In het Westen kreeg het socialistisch realisme lange tijd nauwelijks belangstelling.

Tegen het einde van de vorige eeuw groeit de waardering van de Westerse kunstwereld voor

dit soort schilderkunst uit het Oostblok.

112p

Geef aan de hand van afbeelding 5 een verklaring voor deze groeiende belangstelling.

opgave 2Tuinsteden

Vragen behorend bij de afbeeldingen 6 tot en met 10.

In de loop der tijd hebben verschillende utopisten plannen ontwikkeld voor een ideale stad,

zoals de Engelsman Ebenezer Howard die in 1902 zijn uitgangspunten formuleerde in

Garden Cities of To-morrow. In dit boek legde hij de basis voor het concept van de

tuinsteden.

figuur 1

Op figuur 1, een diagram uit Howards boek dat zijn concept illustreert, is te zien dat

Howard koos voor een cirkelvormige plattegrond voor zijn tuinstad. Ook andere utopisten

kozen voor hun ideale stad vaak een cirkelvormige plattegrond. Voor deze keuze werden

uiteenlopende motieven gehanteerd.

123p

Noem drie van deze motieven.

Behalve door de cirkelvormige plattegrond wordt Howards concept voor de tuinstad

gekenmerkt door nog een aantal stedenbouwkundige uitgangspunten.

133p

Noem drie van deze stedenbouwkundige uitgangspunten.

Tussen 1850 en 1900 steeg het aantal inwoners van Rotterdam van 100.000 naar 300.000

zonder noemenswaardige uitbreiding van de stad. De foto op afbeelding 6 toont de

woonomstandigheden in Rotterdam omstreeks 1900. In het begin van de twintigste eeuw

ontstonden in Nederland, mede onder invloed van utopisten als Howard, een groot aantal

tuindorpen. In 1913 werd in Rotterdam het initiatief genomen voor de realisatie van Het

Eerste Rotterdamsch Tuindorp, het latere Vreewijk. Op afbeelding 7 zie je een impressie

van Vreewijk. De foto op afbeelding 8 werd omstreeks 1950 gemaakt.

Een vergelijking van de afbeeldingen 7 en 8 met de foto op afbeelding 6 maakt duidelijk dat

de verbetering van de woon- en leefomstandigheden een belangrijke rol speelde bij de

realisatie van het Eerste Rotterdamsch Tuindorp.

142p

Geef aan de hand van drie voorbeelden aan in welk opzicht het Eerste Rotterdamsch

Tuindorp een verbetering van de woon- en leefomstandigheden betekende.

Het Eerste Rotterdamsch Tuindorp werd door een aantal welvarende en vooraanstaande

burgers opgericht als een Naamloze Vennootschap met als doel: “het stichten en

exploiteren van goedkope buitenwoningen ten behoeve der minder gegoede

bevolkingsklasse der gemeente Rotterdam en al hetgeen daarmee verband houdt.”

De stichters van Het Eerste Rotterdamsch Tuindorp hadden zowel een ideëel als een

economisch motief om zich in te zetten voor dit doel.

152p

Licht beide motieven toe.

De wijk Kleinpolder in Rotterdam, die je ziet op afbeelding 9, is een goed voorbeeld van

een naoorlogse nieuwbouwwijk. De stedenbouwkundige opzet van dit soort wijken is

enerzijds verwant aan die van de tuindorpen, anderzijds aan stedenbouwkundige modellen

die door architecten als Le Corbusier al vóór de Tweede Wereldoorlog waren ontwikkeld.

161p

Leg uit in welke zin de stedenbouwkundige opzet van Kleinpolder overeenkomt met die van

een tuindorp als Vreewijk.

Op afbeelding 10 zie je een van de stedenbouwkundige modellen van Le Corbusier.

172p

Noem twee kenmerken van de stedenbouwkundige opzet van Kleinpolder en het model van

Le Corbusier die bij tuindorpen als Vreewijk ontbreken.

De architectuur van de naoorlogse wijken is sterk beïnvloed door de denkbeelden van het

het Modernisme. De invloed van de architectuur van het Modernisme na de oorlog is zowel

vanuit een ideologisch als vanuit een praktisch perspectief verklaarbaar.

182p

Geef één verklaring vanuit een ideologisch perspectief en één verklaring vanuit een

praktisch perspectief.

Aan het eind van de twintigste eeuw raakten veel naoorlogse wijken in verval. Willem

Ellenbroek schreef hierover in 2004 in De Volkskrant: “Opeens was die aantrekkelijkheid

over. Het beeld is volledig omgeslagen, het ideaal van toen is het grote probleem van nu

geworden. Een halve eeuw later zijn de stadsuitbreidingswijken in verval. (…) De meeste

van die oude wijken dragen nu het beeld van armoede, uitzichtloosheid, drugsoverlast en

criminaliteit met zich mee. In het hele land gaan ze op de schop.”

De teloorgang van de nieuwbouwwijken die tussen 1945 en 1970 waren gebouwd, werd

mede veroorzaakt door de stedenbouwkundige opzet en door de kwaliteit van de woningen.

192p

Leg voor beide aspecten uit hoe ze hebben bijgedragen aan de teloorgang van deze wijken.

opgave 3Et in Arcadia Ego

Vragen behorend bij de afbeeldingen 11 tot en met 18.

Op afbeelding 11 zie je de Verstoting van Hagar, door Claude Lorrain geschilderd in 1668.

Lorrain situeert een bijbelse scène in een arcadisch landschap.

Enerzijds waren dit soort scènes van groot belang voor de schilders van het arcadische

landschap, anderzijds was het belang ervan relatief.

202p

Leg dit uit.

Het idealiseren van het landschap zoals op afbeelding 11 is kenmerkend voor arcadische

landschapsschilderijen.

212p

Met welk doel idealiseerden arcadische landschapsschilders het landschap?

Op afbeelding 12 zie je een werk met als titel Et in Arcadia Ego dat Nicolas Poussin

omstreeks 1640 schilderde. De herders in de voorstelling staan rondom een sarcofaag met

de inscriptie Et in Arcadia Ego. Poussins benadering van het thema Et in Arcadia Ego

neemt een bijzondere plaats in in de traditie van het arcadische landschap.

222p

Leg uit hoe de voorstelling van Poussins Et in Arcadia Ego geïnterpreteerd moet worden.

Begin jaren negentig van de vorige eeuw werd in Den Haag het plan opgevat de

eeuwenoude Haagse Beek in ere te herstellen. In het kader van dit project realiseerde de

Schotse kunstenaar Ian Hamilton Finlay in 1998 het werk op afbeelding 13 dat eveneens de

titel Et in Arcadia Ego kreeg. Op afbeelding 14 kun je zien hoe het werk is gesitueerd in de

Hofvijver bij het Binnenhof in Den Haag.

Finlays Et in Arcadia Ego in Den Haag lijkt meer op een traditioneel gedenkteken dan op

een hedendaags kunstwerk.

231p

Geef aan waardoor dit werk op een traditioneel gedenkteken lijkt.

Finlay had oorspronkelijk een langere tekst in het werk opgenomen, maar die is uiteindelijk

niet geplaatst. Die tekst verheldert wel de achtergrond van het project en Finlays intenties:

^D^WD_MO_W_V_O^EN_A^E^A_A_O_KD^T_T^SH_E_RE^E_E^T^A_NR^R_R_S^A^A._T_U^DE^I^G^N_ED_I,E_T^S_L^D_O^D_SN_L^E^E_O_T^E_EG^EB_R_R_N^FE^L_O^E^O^S_D_DM^E_O^R_E_AE^B^K_M^M_TE^O_T^O^EN_V_O_H^V^N^LT_A_E^E_E^E^TE_N_T^N_V^SLH_O_D_W^E^PIJ_E^O_E^R^N_AK_G^F^IE_T_B^D^N_I^V_E_N_E^E^GV^I_R^J_E_G^EU^T^V_K^L_TI_V^E^IL^S^N_E_O_AN^R_G^O_P_NI^DS^S_E^N^E_E_DB^T_N^D_E^O_EE^D^E_O_NL_Z^R^U^RT_N_E^T^I_H^N_S.^DB_G_O^EEE^E_Z_E_G^NV_E^R_G^G_EI^E_GN_R_R^R^L^N_T^ID_A^O^G_N:_V^ST^N^T_I“,_E_V^TO^D^NB^R_E_E,_OL_R^U_A^O^VO_K_U_D^O^O^EO_E_I^M^E_T^O_KT_E^N^T_P^R_WT_L^D_L^E^PE_A_A_E^A^E^L_Q_S_GL^A^T^N_UE_G^N_I^H^A_N_EG_E^E^O^A_TGA_N^T^N^M_TE,_R_E^T^ZN_K^D_C^A^I_E^J_U^E_A^LE^N_N_N_DN^B^M_N^V_I_D^R_Ë^IS_E^E^J_O^O”C^L_N^R_O^N^EH^V_W_R^NO^U^D_EO_D^I^D^I^L^E_EN^O_O^D^Z^O_N^ET^I^C_S^RE^H

De titel Et in Arcadia Ego geeft aan dat Finlay met dit werk niet alleen de plek wil

markeren waar de Haagse Beek in de Hofvijver uitmondt. Evenals veel ander werk van

Finlay is ook dit beeld bedoeld als een kritisch commentaar.

242p

Leg aan de hand van de titel Et in Arcadia Ego uit welk kritisch commentaar Finlay met dit

beeld levert.

Sinds 1966 werkt Finlay aan Little Sparta, een tuin die je ziet op afbeelding 15, 16, 17 en

18. In de tuin vindt de bezoeker talloze stenen objecten met inscripties, zuilen en andere aan

de klassieke oudheid refererende tempelachtige vormen, afgewisseld met objecten die naar

oorlog en bewapening verwijzen.

De verwijzingen naar literatuur en kunsthistorie die overal in Little Sparta zijn te vinden,

hebben veelal een kritische ondertoon. Door zijn tuin op deze manier in te richten, sluit

Finlay aan bij een oudere opvatting over tuininrichting.

252p

Noem deze opvatting en geef vervolgens aan wat deze opvatting inhoudt.

Het object op afbeelding 18 is één van de vele objecten die in Finlays tuin te vinden zijn:

een steen waarin de tekst See Poussin, Hear Lorrain is uitgehakt.

Uit dit soort objecten blijkt dat Finlays tuin niet zozeer een reconstructie van een

historische tuin is, maar een tuin die past in een postmoderne traditie van beelden maken.

262p

Leg uit waarom Little Sparta in de postmoderne traditie past.

Finlays tuin kreeg de naam Little Sparta pas in 1978, toen de tuin inzet werd van een hoog

oplopend conflict met de autoriteiten. Door zijn tuin Little Sparta te noemen, wil Finlay het

centrale thema van de tuin extra diepgang geven.

272p

Noem het centrale thema van de tuin en leg uit waarom de naam Little Sparta hieraan extra

diepgang geeft.

opgave 4Goed Wonen

Vragen behorend bij de afbeeldingen 19 tot en met 23. Door de industrialisatie nam het aantal inwoners in veel Europese steden in de negentiende eeuw snel toe. Vanaf het begin van het industriële tijdperk hebben kunstenaars gewaarschuwd tegen de desastreuze gevolgen van het groeiend aantal ‘duivelse fabrieken’. De invloedrijke Engelse criticus John Ruskin beschouwde de industrialisatie als een bron van esthetisch en moreel verval.

→ Leg uit waarom Ruskin en anderen vreesden dat industriële productie zou leiden tot esthetisch verval en tot moreel verval. De Engelse architect Pugin dacht dit verval te kunnen bestrijden met de esthetische waarden van de gotische stijl. Pugin deelde zijn verering van de gotiek met Ruskin.

→ Leg uit waarom Pugin en Ruskin de esthetische waarden van de gotische stijl als oplossing zagen voor het morele verval. Op afbeelding 19 zie je een stoel die is ontworpen door Pugin. De stoel is uitgevoerd in eikenhout en de bekleding bestaat uit met goud bestempeld leer. In de vormgeving van deze stoel heeft Pugin de esthetische waarden van de gotische stijl toegepast.

→ Noem twee kenmerken van de stoel op afbeelding 19 die verwijzen naar de esthetische waarden van de gotische stijl. Veel van de idealen van Pugin zijn terug te vinden in de Arts and Crafts beweging. In 1900 bouwde Charles Renie Mackintosh het landhuis Windyhill in Schotland dat je ziet op afbeelding 20. Afbeelding 21 is een foto van de hal.

→ Noem twee kenmerken van Windyhill waaruit de verwantschap met Pugin blijkt. Op afbeelding 22 zie je de armstoel van Mackintosh voor de hal van Windyhill . Het is een van de eerste meubelontwerpen van Mackintosh. De vormgeving van deze stoel is typerend voor de Domestic Revival.

Ook in de eerste helft van de twintigste eeuw blijven vormgevers en architecten zich inzetten voor het verhogen van de kwaliteit van het wonen. Door de economische crisis in de jaren dertig en de Tweede Wereldoorlog lukte het niet de idealen te realiseren, maar het streven leefde voort. In 1946 werd de Stichting Goed Wonen opgericht die zich tot ver in de jaren zestig inzette voor de kwaliteit van het wonen. Op figuur 2a zie je de plattegrond van een etagewoning uit 1954 van architect A. Warners. Deze woning werd door Goed Wonen als modelwoning voor publiek opengesteld. Op figuur 2b en 2c zie je de woonkamer vanuit twee standpunten. De inrichting van de woning op figuur 2b en 2c is van Coen de Vries. figuur 2b en figuur 2c Bekijk figuur 2a, 2b en 2c. Volgens Goed Wonen kon “het gezinsleven een eerste belangrijke oefenschool zijn voor het verdere gemeenschapsleven.”

→ Noem drie kenmerken van de woning waarin het ideaal van gemeenschapszin vorm heeft gekregen.

→ Noem naast gemeenschapszin nog twee andere idealen die door de Stichting Goed Wonen werden gepropageerd. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

figuur 3 figuur 4 a. Vervormingen aan poten, arm- en rugleuning ter meerdere glorie van de bezitter. Monumentaliteit zonder religieus doel en zonder levensblijheid b. Dit lijkt een moderne en goede stoel, maar hij is het juist niet. Het representatieve zitten is afgeleid van de gothische bisschopzetel en nu toegepast voor profaan gebruik. De weke kleuren van hout, bekleding en vloerkleed, en de slappe lijnen van de armleuningen maken deze stoel tot ongezonde architectuur c. Het bankstel. In Buick-stijl. De mens maakt zich wel belachelijk in zijn bombastische Naast het inrichten van modelwoningen, publiceerde Goed Wonen adviezen over bewoning en inrichting in een gelijknamig tijdschrift. Uit de figuren 3 en 4 blijkt dat Goed Wonen in zijn voorlichting twee doelen nastreefde.

→ Leg aan de hand van figuur 3 en 4 uit welke twee doelen Goed Wonen nastreefde. Bij een modelwoning hoorde een model gezin. Goed Wonen ging uit van het fictieve gezin De Wit. Vader De Wit is radiotechnicus. Moeder De Wit is onderwijzeres en zij is “ onlangs met vreugde haar oude beroep weer gaan uitoefenen, nu ze voor haar grote zoon en dochter niet meer de hele dag thuis hoeft te zijn.” Carla (14 jaar) “ zit op de mulo en is lid van een natuurstudieclub. ” Arend (17 jaar) “bouwt in zijn vrije tijd met vader graag radiotoestellen en andere apparaten .” Door het publiceren van teksten als deze, die in 1968 verscheen, nam de belangstelling voor Goed Wonen snel af en werd de oorspronkelijke stichting opgeheven.

→ Leg uit waarom teksten als deze hebben bijgedragen aan de opheffing van Goed Wonen . Ongeveer in dezelfde tijd als Goed Wonen werd opgericht, stichtte de Zweed Ingvar Kamprad in 1943 het bedrijf Ikea. In 1978 opende Ikea zijn eerste vestiging in Nederland en in 2004 is het bedrijf uitgegroeid tot 202 warenhuizen in 32 landen. Op afbeelding 23 zie je een pagina uit de Ikea catalogus van 2004. De Arts and Crafts beweging en de Stichting Goed Wonen slaagden er niet in hun idealen te realiseren. Ikea blijkt daarin wel succesvol te zijn.