bronnen

Eindexamen biologie vmbo bb 2004, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
- Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1).
- Geef verbeteringen aan volgens de voorbeelden 2 of 3.
A
A
A
√((1)) BC (2) X^B_C (3) ^B XX^B^C
D
D
D
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1ORGAANSTELSELS BIJ DE MENS

In de afbeelding is schematisch een aantal organen weergegeven. Organen zijn een deel van een orgaanstelsel.
11p
Van welk orgaanstelsel is orgaan P een deel?
A van het ademhalingsstelsel
B van het voortplantingsstelsel
C van het zintuigstelsel
21p
Van welk ander orgaanstelsel is een deel in de afbeelding te zien?
A van het bloedvatenstelsel
B van het geraamte
C van het uitscheidingsstelsel

opgave 2BLOEDVATEN

Soms heeft de wand van een slagader een zwakke plek. De slagader krijgt daar dan een uitstulping. Zo’n uitstulping kan gevaarlijk zijn, omdat hij kan knappen. Doktoren zijn steeds beter in staat om zo’n slagader te…

Soms heeft de wand van een slagader een zwakke plek. De slagader krijgt daar dan een uitstulping. Zo’n uitstulping kan gevaarlijk zijn, omdat hij kan knappen. Doktoren zijn steeds beter in staat om zo’n slagader te repareren.

31p
In onderstaande afbeelding zijn twee bloedvaten weergegeven.
De vergroting is hetzelfde.
figuur bij de opgave
Welke tekening geeft een slagader weer? Leg je antwoord uit.
..........................................................................................................................................
41p
Behalve slagaders kunnen ook aders wijder worden.
We noemen zulke aders dan spataders.
Spataders zijn ongevaarlijk.
Een bloeding van een spatader komt weinig voor en geeft haast geen bloedverlies.
Dit is een groot verschil met een slagader die knapt.
Leg uit waardoor een geknapte slagader meer bloedverlies geeft dan een evengrote
geknapte ader.
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................

opgave 3ZUIVEL-ONTBIJT

In een folder staat het volgende:
Dit zuivel-ontbijt bevat verse yoghurt, vruchtensap en fijne granen. Het levert belangrijke voedingsstoffen. Het is de snelste manier om gezond te ontbijten. Een portie zuivel-ontbijt levert evenveel energie als een…

Dit zuivel-ontbijt bevat verse yoghurt, vruchtensap en fijne granen. Het levert belangrijke voedingsstoffen. Het is de snelste manier om gezond te ontbijten. Een portie zuivel-ontbijt levert evenveel energie als een bruine boterham met kaas. Ingrediënten: yoghurt, suiker, vruchtensap, haver, tarwe, voedingsvezel, vitaminen.

51p
Welke granen worden voor zuivel-ontbijt gebruikt?
Gebruik de bovenstaande informatie.
A gerst en haver
B gerst en tarwe
C haver en tarwe
61p
Zuivel-ontbijt bevat voedingsvezels.
Wat is een belangrijke taak van voedingsvezels in de voeding?
A het leveren van bouwstoffen
B het stimuleren van de darmperistaltiek
C het verteren van voedsel
In de tabel wordt de samenstelling van zuivel-ontbijt vergeleken met de
samenstelling van bruin brood met kaas (per 100 gram).
  zuivel-ontbijt bruin brood met kaas energie 320 kJ 1050 kJ eiwitten 3,5 g 9,6 g koolhydraten 13,0 g 43,0 g vetten 1,0 g 4,5 g calcium 105 mg 72 mg
71p
Volgens de folder levert een portie zuivel-ontbijt evenveel energie als een bruine
boterham met kaas.
Renske eet 100 gram bruin brood met kaas.
Hoeveel zuivel-ontbijt had zij moeten eten om evenveel energie binnen te krijgen?
A ongeveer 100 gram
B ongeveer 300 gram
C ongeveer 1000 gram
81p
Een deel van de voedingsstoffen uit zuivel-ontbijt moet eerst worden verteerd.
Daarna kunnen deze stoffen in het bloed worden opgenomen.
Welke voedingsstoffen moeten worden verteerd voordat ze in het bloed worden
opgenomen?
A alleen eiwitten
B alleen koolhydraten
C alleen vetten
D zowel eiwitten, koolhydraten als vetten
In de volgende tabel zijn gegevens van zuivel-ontbijt en magere yoghurt
(per 100 gram) weergegeven.
  zuivel-ontbijt magere yoghurt energie 320 kJ 130 kJ eiwitten 3,5 g 3,5 g koolhydraten 13,0 g 4,0 g vetten 1,0 g 0,1 g calcium 105 mg 125 mg vitamine C 6 mg* 0 mg
* = 10% van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid
91p
Vergeleken met magere yoghurt bevat zuivel-ontbijt meer energie.
Door welke voedingsstoffen komt dit?
A door eiwitten en door koolhydraten
B door eiwitten en door vetten
C door koolhydraten en door vetten
101p
Welk mineraal komt volgens de tabel in zuivel-ontbijt voor?
..........................................................................................................................................
111p
Volgens de tabel is in 100 gram zuivel-ontbijt 10% van de aanbevolen dagelijkse
hoeveelheid vitamine C aanwezig.
Hoeveel vitamine C wordt per dag aanbevolen?
A 6 milligram
B 10 milligram
C 60 milligram

opgave 4ADEMHALEN EN DE LUCHTPIJP

122p
Ademhalen is een levenskenmerk.
Noem nog twee andere levenskenmerken.
1.......................................................................................................................................
2.......................................................................................................................................
131p
Bij het ademhalen beweegt het middenrif.
figuur bij de opgave
Welke tekening geeft een diepe inademing weer?
A tekening 1
B tekening 2
C tekening 3
141p
In de afbeelding is de luchtpijp aangegeven.
figuur bij de opgave
Rondom de luchtpijp zijn ringen.
Deze ringen zorgen ervoor dat de luchtpijp stevig en beweeglijk is.
Uit welk weefsel bestaan deze ringen om de luchtpijp?
A uit beenweefsel
B uit kraakbeenweefsel
C uit spierweefsel
151p
Vertakkingen van de luchtpijp komen in de longblaasjes uit.
Wat is de naam van zo’n vertakking die in de longblaasjes uitkomt?
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................

opgave 5BLOEDDEELTJES

opgave als beeld van het examen
In welke botten worden volgens de bovenstaande informatie bloeddeeltjes gemaakt? A in het borstbeen en in de ribben B in het borstbeen en in de sleutelbeenderen C in de ribben en in de sleutelbeenderen
Welke bloeddeeltjes zijn in de afbeelding weergegeven? A bloedplaatjes B rode bloedcellen C witte bloedcellen
Bloeddeeltjes hebben bepaalde taken. In het schema staan drie taken. taak bloedplaatje rode bloedcel witte bloedcel het bestrijden van ziekteverwekkers het laten stollen van bloed het transporteren van zuurstof → Welke taak hoort bij welk bloeddeeltje? Kies in het schema bij elke taak het juiste…

Bloeddeeltjes hebben bepaalde taken. In het schema staan drie taken. taak bloedplaatje rode bloedcel witte bloedcel het bestrijden van ziekteverwekkers het laten stollen van bloed het transporteren van zuurstof → Welke taak hoort bij welk bloeddeeltje? Kies in het schema bij elke taak het juiste bloeddeeltje. Geef dit met een kruisje aan.

opgave 6PLATVOETEN

191p
Iemand met platvoeten raakt de grond met een groter voet-oppervlak dan normaal.
figuur bij de opgave
Welke botten drukken bij een platvoet meer op de grond dan bij een gewone voet?
A de middenvoetsbeentjes
B de teenkootjes
C de voetwortelbeentjes

opgave 7SCHEDEL

De schedel van een pasgeboren baby bestaat vooral uit kraakbeen. Er zijn ruimtes tussen de verschillende botstukken: de fontanellen. De grootste fontanel bevindt zich boven in de schedel. Door de fontanellen liggen…

De schedel van een pasgeboren baby bestaat vooral uit kraakbeen. Er zijn ruimtes tussen de verschillende botstukken: de fontanellen. De grootste fontanel bevindt zich boven in de schedel. Door de fontanellen liggen de schedelbotten van een baby los van elkaar. Bij het ouder worden raken de schedelbotten met elkaar verbonden. De fontanellen verdwijnen dan.

201p
Wat is de functie van de 'losse' schedelbotten bij de geboorte van een baby?
..........................................................................................................................................
211p
In de tabel is van verschillende leeftijden de gemiddelde schedelomtrek van jongens
weergegeven.
leeftijd in maanden gemiddelde schedelomtrek in cm 0 38 6 46 15 50 33 52
Zet de gegevens van de jongens uit bovenstaande tabel uit in het onderstaande
54 gemiddelde schedelomtrek meisjes in cm 50 46 42 38 34 30 0 3 6 9 12 15 18 21 24 27 30 33 leeftijd in maanden
221p
Wat is de gemiddelde schedelomtrek van een meisje van 9 maanden?
..........................................................................................................................................
231p
Op welke manier zijn de schedelbotten bij een volwassene met elkaar verbonden?
A met gewrichten
B met kraakbeenverbindingen
C met naadverbindingen

opgave 8EEN ARM

opgave als beeld van het examen
Wat is de naam van bot P? A borstbeen B halswervel C sleutelbeen
→ Welk soort gewricht vormen de in de tabel aangegeven botten? Geef op elke regel met een kruisje aan welk soort gewricht juist is. bot 1 en bot 2 kogelgewricht bot 3 en bot 4
Met je arm kun je een veertje optillen, maar ook een zware steen. Hierbij gebruik je dezelfde spieren. Thara meet de omtrek van een bovenarm bij het tillen van verschillende gewichten. Welke grafiek geeft haar resultaten juist weer? grafiek 1 A grafiek 1 B grafiek 2 C grafiek 3
opgave als beeld van het examen
Welke twee weefsels komen in een spier voor? A botweefsel en spierweefsel B botweefsel en zenuwweefsel C spierweefsel en zenuwweefsel

opgave 9GIER

281p
Gier is een soort vloeibare mest.
Het is een mengsel van uitwerpselen en urine van varkens.
In gier leven veel bacteriën.
Deze bacteriën maken de gier geschikt voor gebruik als mest op het land.
Hoe maken deze bacteriën gier geschikt als mest?
A Door uit gier eiwitten te vormen.
B Door uit gier koolhydraten te vormen.
C Door uit gier zouten te vormen.
291p
Er bestaan ook andere soorten mest.
Bijvoorbeeld: vaste mest en compost.
In het cirkeldiagram is de productie van drie soorten mest in een bepaald jaar vergeleken.
Legenda: compost gier vaste mest
Welke soort mest is volgens de informatie het meest geproduceerd?
A compost
B gier
C vaste mest

opgave 10BROZE BOTTEN

Op latere leeftijd breken de botten makkelijker. In Nederland hebben 800.000 mensen last van broze botten. Elk jaar breken 14.000 van hen een ruggenwervel. In de afbeelding is onder andere een deel van de wervelkolom…

Op latere leeftijd breken de botten makkelijker. In Nederland hebben 800.000 mensen last van broze botten. Elk jaar breken 14.000 van hen een ruggenwervel. In de afbeelding is onder andere een deel van de wervelkolom weergegeven.

301p
Welke letter geeft een ruggenwervel aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
311p
Om broze botten tegen te gaan, worden soms kalktabletten aanbevolen.
Ook kun je door het eten van bepaalde voedingsmiddelen meer kalk binnen krijgen.
brood appel kaas
Welk van de bovenstaande voedingsmiddelen bevat het meeste kalk (calcium)?
..........................................................................................................................................
321p
Onderzoekers hebben ontdekt dat vitamine D de opname van kalk verbetert.
Daarmee voorkomt vitamine D het ontstaan van broze botten.
In de tabel is informatie van drie voedingsmiddelen weergegeven (geanalyseerd per
100 gram product).
voedings- middel eiwit (gram) vet (gram) koolhydraat (gram) vitamine A (milligram) vitamine C (milligram) vitamine D (microgram) margarine 0,5 83,0 0,5 0,60 0,0 7,5 vette vis 16,0 16,0 0,0 0,09 2,0 10,0 varkensvlees 14,0 35,0 0,0 0,00 0,0 1,5
Welk voedingsmiddel uit de tabel bevat per 100 gram het meeste vitamine D?
A margarine
B vette vis
C varkensvlees

opgave 11INFECTIES

331p
Soms veroorzaken infecties met bacteriën ernstige ziekten.
In de afbeelding zijn drie typen cellen weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft bacterie-cellen weer?
..........................................................................................................................................
341p
Bacteriën worden in het verteringskanaal gedood.
In welk deel van het verteringskanaal worden de meeste bacteriën gedood?
..........................................................................................................................................
351p
Bij een bacterie-infectie kunnen de nieren worden aangetast, waardoor ze minder goed
werken. In de afbeelding zijn enkele organen weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een nier aan?
..........................................................................................................................................
361p
Heeft een ernstige nierbeschadiging gevolgen voor de hoeveelheid afvalstoffen in het
bloed?
A nee
B ja, het bloed bevat meer afvalstoffen
C ja, het bloed bevat minder afvalstoffen

opgave 12VOEDSELVERGIFTIGING

371p
Per jaar hebben ongeveer 700.000 mensen last van voedselvergiftiging.
Ze hebben dan koorts en diarree en moeten braken.
Voedselvergiftiging komt door het eten van bedorven voedsel.
Door de hogere temperatuur bederft voedsel in de zomer sneller dan in de winter.
Leg uit dat voedsel bij een hogere temperatuur sneller bederft.
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
Iemand die veel moet braken, kan bepaalde medicijnen slikken.
Zo wordt het braken minder.
In de afbeelding is een deel van een bijsluiter weergegeven.
voor wie?
Motilium zorgt ervoor dat het voedsel sneller door de maag en de darmen
gaat.
Dit geneesmiddel is onder andere bestemd voor patiënten met:
- een zwaar gevoel op de maag
- een opgeblazen gevoel
- misselijkheid
- braakneigingen
samenstelling
De werkzame stof in deze tablet is domperidon.
Iedere tablet bevat 10 mg domperidon.
gebruik
Kinderen lichter dan 35 kg: deze mogen geen Motilium-tabletten
gebruiken.
Kinderen zwaarder dan 35 kg: een tablet van 10 mg; drie tot vier keer per
dag.
Volwassenen: een tablet van 10 mg; drie tot vier keer per dag.
381p
Hoeveel Motilium-tabletten mag een volwassene maximaal op één dag slikken?
..........................................................................................................................................
391p
Je kunt sommige voedingsmiddelen beschermen tegen bederf door te koelen, te
pasteuriseren of te steriliseren.
Op welke manier is een voedingsmiddel ongeopend het langst beschermd tegen bederf?
A door te koelen
B door te pasteuriseren
C door te steriliseren
402p
Noem twee andere manieren van conserveren dan koelen, pasteuriseren en
steriliseren.
1.......................................................................................................................................
2.......................................................................................................................................

opgave 13ZIEKTE VAN CROHN

opgave als beeld van het examen
In de afbeelding is een deel van het lichaam van een mens weergegeven. → Welke letter geeft de dikke darm aan? En welke letter geeft de dunne darm aan? dikke darm: letter.................... dunne darm: letter ..................
Van welk orgaanstelsel vormen de dikke en de dunne darm een deel? A van het hormoonstelsel B van het verteringsstelsel C van het zintuigstelsel
opgave als beeld van het examen
Klachten die veel voorkomen bij de ziekte van Crohn zijn: - dunne ontlasting/diarree: de ontstoken darm neemt te weinig vocht op; - vermagering: de ontstoken darm neemt te weinig voedingsstoffen op. → In welk deel van de darmen ontstaan deze klachten vooral? Geef op elke regel in de tabel met een…

Klachten die veel voorkomen bij de ziekte van Crohn zijn: - dunne ontlasting/diarree: de ontstoken darm neemt te weinig vocht op; - vermagering: de ontstoken darm neemt te weinig voedingsstoffen op. → In welk deel van de darmen ontstaan deze klachten vooral? Geef op elke regel in de tabel met een kruisje aan welk soort darm juist is. dunne ontlasting dikke darm vermagering

Wetenschappers denken dat er verschillende oorzaken zijn voor de ziekte van Crohn. Ze spreken over erfelijkheid, roken en stress. Welke van deze oorzaken kun je zelf beïnvloeden? A erfelijkheid en roken B erfelijkheid en stress C roken en stress
In 1950 ontdekte een Amerikaanse dokter dat patiënten met de ziekte van Crohn flink opknappen als ze letten op de koolhydraten in hun voeding. In de afbeelding is de voedingswijzer weergegeven. → Welke groep van de voedingswijzer bevat veel koolhydraten?…

In 1950 ontdekte een Amerikaanse dokter dat patiënten met de ziekte van Crohn flink opknappen als ze letten op de koolhydraten in hun voeding. In de afbeelding is de voedingswijzer weergegeven. → Welke groep van de voedingswijzer bevat veel koolhydraten? .......................................................................................................................................... Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

opgave 14OSSENGAL-ZEEP

461p
Ossengal-zeep bevat het galsap van koeien.
Het galsap van koeien heeft dezelfde werking als het galsap van mensen.
Bij welk soort vlekken wordt ossengal-zeep vooral gebruikt?
A bij eiwitvlekken
B bij koolhydraatvlekken
C bij vetvlekken
471p
In de afbeelding is een koe weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft het deel van de koe aan waar galsap wordt gemaakt?
A deel P
B deel Q
C deel R
ga naar de volgende pagina einde