opgave 2Opgave 2 Markt voor hoger onderwijs
In een land kunnen studenten zelf hun vervolgopleiding in het hoger
onderwijs financieren door middel van een lening bij de overheid. Na het
afronden van de opleiding moet deze worden terugbetaald. De overheid
heeft een voorwaarde toegevoegd aan het leenstelsel om jongeren aan te
zetten tot studeren, ondanks de risico’s van lenen. De voorwaarde is dat
de aflossingsperiode van de opgebouwde studieschuld 35 jaar wordt
(langer dan de standaard periode voor aflossingen van langlopende
schulden).
61pVerklaar hoe de voorwaarde het leenrisico van een student vermindert.
72pLeg uit dat het leenstelsel op termijn een positief effect heeft op de
consumptieve bestedingen.
Voordat het leenstelsel werd ingevoerd, waren vooral studenten uit
huishoudens met een laag inkomen voor de financiering van hun studie
aangewezen op commerciële banken. Vanwege een risico op wanbetaling
rekenden deze banken een hogere rente voor dit type leningen. Hierdoor
werd de vermogensverdeling tussen huishoudens beïnvloed.
82pLeg uit op welke wijze de vermogensverdeling tussen huishoudens werd
beïnvloed in de periode voordat het leenstelsel werd ingevoerd.
Onderwijsinstellingen in het hoger onderwijs (aanbieders) rekenen
€ 12.000 per jaar collegegeld. Het hoger onderwijs wordt toegankelijker
als het collegegeld daalt door bijvoorbeeld een subsidie aan de
aanbieder. Het Plan Bureau (PB) onderzoekt de effecten van een subsidie
op het collegegeld voor de markt van hoger onderwijs (zie figuur 1).
Figuur 1 Vraag- en aanbodmodel van hoger onderwijs
De subsidie heeft gevolgen voor de doelmatigheid van het hoger
onderwijs.
92puitwerkbijlageAnalyseer de gevolgen van de subsidie voor de doelmatigheid. Ga als
volgt te werk:
− Arceer in de uitwerkbijlage (figuur A) het subsidiebedrag van de
overheid.
− Arceer in de uitwerkbijlage (figuur B) het verloren surplus dat ontstaat
door de overheidssubsidie.
Het PB stelt: “Bij het hoger onderwijs treedt door de subsidie een positief
extern effect op waardoor de maatschappelijke (brede) welvaart stijgt.”
102pLeg de stelling van het PB uit.
112pLeg uit dat er inverdieneffecten optreden door de subsidie op het
collegegeld.
opgave 3Opgave 3 Kostenpost
De overheid van een land vindt het belangrijk dat brievenpost dagelijks
wordt bezorgd tegen een voor iedereen betaalbare prijs en heeft PostNV
een tijdelijk wettelijk monopolie gegeven. PostNV streeft naar maximale
totale winst. De winstgevendheid van brievenpost komt onder druk te
staan, omdat gezinnen en bedrijven brievenpost steeds vaker vervangen
door e-mail en andere digitale communicatievormen.
Bureau Economisch Onderzoek (BEO) onderzoekt de markt van
brievenpost en de effecten van de afgenomen vraag naar brievenpost.
Daartoe hanteert het BEO onderstaand model.
Qv
=
− 500P + 1.225
Qv
=
− 500P + 1.125
TK = 0,66Q + 300
waarbij:
Qv
= aantal bezorgde brieven in miljoenen in de uitgangssituatie
Qv
= aantal bezorgde brieven in miljoenen bij afgenomen behoefte
TK = totale kosten in miljoenen euro’s
P = prijs per brief in euro’s
In de uitgangssituatie worden er 447,5 miljoen brieven bezorgd. BEO
rekent in het model met een prijs van € 1,56 (afgerond).
122pToon met een berekening aan dat de vraag naar brievenpost in de
uitgangssituatie prijselastisch is. Ga daarbij uit van een tariefsverlaging
van 10%.
PostNV streeft naar maximale winst, maar aandeelhouders willen daarbij
dat de winst per product minstens 10% van de gemiddelde totale kosten
is.
133pToon met een berekening aan dat de winst per product in de nieuwe
situatie lager is dan 10% van de gemiddelde totale kosten (GTK).
Econoom Van Gorkum reageert: “Uit marktonderzoek blijkt dat in de
nieuwe situatie, consumenten en bedrijven prijselastisch reageren bij een
verhoging van het posttarief en prijsinelastisch bij een verlaging van het
tarief.”
142pLeg uit of het mogelijk is om de omzet te verhogen door een aanpassing
van het posttarief.
Figuur 1 Indexcijfers afzet en omzet van PostNV op de
brievenpostmarkt (2010 = 100)
Figuur 2 Indexcijfers afzet en omzet van PostNV op de
pakketbezorgingsmarkt (2012 = 100)
Naast brievenpost is PostNV ook actief in pakketbezorging waar PostNV
een grote speler is. Het is daarom mogelijk dat PostNV aan kruissubsidie
heeft gedaan om de concurrentiepositie op de markt van pakketbezorging
te versterken. Kruissubsidie betekent dat PostNV brievenpost relatief
duurder maakt om pakketpost relatief goedkoper te maken om zo beter te
kunnen concurreren op de markt van pakketpost.
152pLeg op basis van figuur 1 en 2 uit hoe er kan worden afgeleid dat er
sprake kan zijn geweest van kruissubsidie.
Tussen de overheid en PostNV is er sprake van een principaal-agent
probleem. De mededingingsautoriteit is daarom door de overheid
aangesteld als toezichthouder.
163pBeschrijf het principaal-agent probleem tussen PostNV en de overheid én
leg uit hoe toezicht van de mededingingsautoriteit dit kan verminderen.
opgave 4Opgave 4 Doelbewust depreciëren
De Japanse Centrale Bank (JCB) heeft een duaal mandaat. Dit heeft
geleid tot ruim monetair beleid: het rentepercentage waarvoor Japanse
banken geld lenen bij de JCB is op 1 januari 2020 verlaagd van 0,35%
naar 0,1%.
Het beleid leidde tot een scherpe daling van de waarde van de yen ten
opzichte van andere valuta. De Japanse yen is met 20% gedeprecieerd
ten opzichte van de dollar tot een waarde van 0,00793 Amerikaanse
dollar.
172pBereken de wisselkoers van de dollar in yen voor de depreciatie.
182pLeg uit hoe het rentebeleid van de JCB leidt tot een depreciatie van de
yen ten opzichte van de dollar.
De depreciatie van de yen heeft gevolgen voor de koopkracht van
Amerikaanse huishoudens. Een woordvoerder van de FED stelt dat de
hogere waarde van de dollar ten opzichte van de yen op termijn een
positief effect heeft op het reële inkomen van het gemiddelde
Amerikaanse huishouden.
192pLeg de stelling van de woordvoerder uit.
Figuur 1 toont een model. Hierin heeft het monetair beleid van de JCB en
de FED via de valutamarkt een sterke invloed op de onderlinge
exportopbrengsten.
Figuur 1 Exportopbrengsten Japan en VS
− De getallen betreffen uitsluitend de onderlinge exportopbrengst van
Japan en de VS in de eigen valuta, uitgedrukt in afgeronde gehele
indexcijfers (de huidige situatie is gelijk aan “ongewijzigd beleid;
ongewijzigd beleid”).
− De exportprijs wordt uitsluitend bepaald door de hoogte van de
wisselkoers. Andere factoren die invloed hebben op de exportprijs
worden constant verondersteld.
Uit het model kunnen de volgende conclusies worden getrokken:
i. Het model heeft een Nash-evenwicht.
ii. Dit Nash-evenwicht zal gevolgen hebben voor het binnenlands prijspeil
van zowel de VS als Japan (die beide in een hoogconjunctuur verkeren)
waardoor de internationale concurrentiepositie kan verslechteren.
203pLeg de conclusies uit en gebruik getallen uit de spelboom voor het
aantonen van het Nash-evenwicht.
opgave 5Opgave 5 Vertrouwen
De afgelopen maanden is in een land onder invloed van maatschappelijke
onrust het consumenten- en producentenvertrouwen sterk gedaald,
waardoor de consumptie en de investeringen zijn gedaald.
Econoom Ana Valderrama onderzoekt de macro-economische
ontwikkelingen met behulp van het Keynesiaans kruis en het IS-MB-GA
model. Figuur 1 toont de uitgangssituatie voor de daling van het
vertrouwen waarbij Y0 gelijk is aan de potentiële productie. De daling van
de bestedingen is alleen nog in het Keynesiaans kruis weergegeven.
Figuur 1 Keynesiaans kruis en IS-MB-GA model
Het Keynesiaans kruis toont aan dat het inkomen sterker daalt dan de
autonome bestedingen.
212pLeg uit dat het inkomen sterker daalt dan de autonome bestedingen.
Vanuit het Keynesiaans kruis blijkt dat in het IS-MB-GA diagram een
negatieve output gap ontstaat. De GA-curve toont daarbij aan dat de
productie daalt.
222pLeg aan de hand van de GA-curve uit dat de productie door de schok
daalt.
Econoom Valderrama stelt: “Ik neem aan dat de centrale bank de
beleidsrente aanpast aan de verwachte inflatie en dat ze effectief de rente
met één stap aanpassen zodanig dat deze de economie op een output
gap van nul brengt.”
232puitwerkbijlageTeken in de uitwerkbijlage (figuur C) de nieuwe IS-curve (IS1), MB-curve
(MB1) en GA-curve (GA1) bij het nieuwe evenwicht.
Noteer op de relevante assen in het tweede en/of derde diagram het
nieuwe inkomen (Y*), rente (r1) en de inflatie (π1).
Valderrama stelt dat het aanpassingsmechanisme van de economie wordt
bepaald door de economische visie van de centrale bank.
242pLeg het verschil uit tussen de monetaristen en de Keynesianen met
betrekking tot het aanpassingsmechanisme naar het nieuwe evenwicht.
Econoom Valderrama stelt: “De mate van onzekerheid en de trage
transitie van de economie vloeien voort uit cao’s met een lange looptijd. Ik
pleit daarom voor cao’s met een kortere looptijd, waardoor de GA-curve
steiler wordt en de economie sneller naar het nieuwe evenwicht gaat.”
252pLeg het pleidooi van de econoom uit.
opgave 6Opgave 6 De woningmarkt in de knel
In de gemeente Reder is er sprake van een enorme krapte op de
woningmarkt, bijvoorbeeld bij de deelmarkt sociale huurwoningen. Sociale
huurwoningen zijn woningen die aangeboden worden aan de lagere
inkomensgroepen. Daarbij geldt een maximumhuur (door de gemeente
ingesteld) van € 850 per maand. Woningbouwvereniging VastWonen is de
enige aanbieder van sociale huurwoningen in de gemeente Reder.
VastWonen is genoodzaakt om met wachtlijsten te werken voor deze
huurwoningen. Econoom Mark Knopper onderzoekt de woningmarkt in
Reder en neemt aan dat sociale huurwoningen homogene goederen zijn.
Tabel 1 Huidige financiële gegevens VastWonen
261pBereken hoeveel huishoudens op de wachtlijst staan.
VastWonen stelt dat bij afschaffing van de maximumhuur, de wachtlijst
verdwijnt als VastWonen maximale omzet als doelstelling hanteert.
272pToon met een berekening aan of de stelling juist is.
De gemeente houdt vast aan de maximumhuur. Om de krapte aan te
pakken wil de directeur van VastWonen oude kantoorpanden opkopen van
de gemeente en deze ombouwen tot sociale huurwoningen. De aankoop-
en verbouwingsplannen moeten worden gefinancierd door middel van
hypothecaire leningen (lening met onderpand).
Econoom Knopper vindt het een goed plan en onderbouwt het als volgt:
“De huidige lage hypotheekrente in combinatie met de huidige situatie op
de sociale huurwoningmarkt zorgen voor een laag risico voor VastWonen,
waardoor de schulden voor de woningbouwvereniging geen financieel
probleem vormen.”
282pLeg de onderbouwing van econoom Knopper uit.
In de gemeente Reder zijn er naast sociale huurwoningen ook particuliere
huurwoningen. Een particuliere huurwoning is een woning in de vrije
sector (zonder overheidsregulering) en de huur wordt bepaald door vraag
en aanbod. Ook deze markt wordt krapper (zie tabel 2).
Tabel 2 Gegevens particuliere huurwoningen in Reder
Uit onderzoek blijkt dat de inkomenselasticiteit van particuliere
huurwoningen van de middeninkomens gelijk is aan +0,4.
Een makelaar verklaart de grote prijsstijging van particuliere
huurwoningen: “Ontwikkelingen aan zowel de vraagkant als de
aanbodkant van de particuliere huurwoningmarkt zorgen voor stijgende
huren.”
292pLeg de verklaring van de makelaar uit aan de hand van gegevens uit
tabel 2 én de inkomenselasticiteit.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
