opgave 1Vogels die voedsel zoeken
Vogels die voedsel zoeken op de grond vertonen vaak een karakteristiek patroon van lopen
en stilstaan. In figuur 1 is dit patroon voor twee vogelsoorten schematisch weergegeven.
figuur 1
Het patroon van soort I heeft de volgende drie kenmerken:
• het stilstaan duurt telkens 2
seconden;
• tussen twee stops legt de vogel telkens 20 cm af;
• tussen twee stops loopt de vogel met een snelheid van 4 cm per seconde.
14p
Lees uit figuur 1 af wat deze drie kenmerken zijn van het patroon van soort II.
Om van een andere vogel (soort III) dit patroon te bepalen, is zo’n vogel gedurende een
reeks van 24 keer lopen-en-stilstaan geobserveerd.
De vogel stond in totaal 180 seconden stil.
De afgelegde afstand was in totaal 480 cm.
Het geheel duurde 420 seconden.
25p
Teken in het assenstelsel op de bijlage een grafiek zoals figuur 1 van het patroon van deze
vogel voor ten minste 45 seconden. Geef een toelichting.
Vogels die hun voedsel in bomen en struiken zoeken, doen dat vaak bij voorkeur op een
specifieke hoogte.
Gedurende een winter zijn in een bos voedselzoekende vogels geobserveerd. In tabel 1 staat
de verdeling over verschillende hoogtes van 400 waarnemingen bij pimpelmezen.
400 waarnemingen bij pimpelmezen 38p
Toon aan dat de waargenomen hoogtes bij benadering normaal verdeeld zijn; maak gebruik
van het normaal waarschijnlijkheidspapier op de bijlage. Lees uit je tekening af hoe groot
het gemiddelde en de standaarddeviatie van deze verdeling zijn. Geef beide antwoorden in
dm nauwkeurig. Licht je werkwijze toe.
De hoogtes waarop boomklevers en glanskoppen werden waargenomen, waren ook bij
benadering normaal verdeeld. Per soort staan het gemiddelde en de standaarddeviatie van
deze waargenomen hoogtes in tabel 2 in meters vermeld.
soort
gemiddelde hoogte
standaarddeviatie
boomklevers
10,0
4,0
glanskoppen
4,5
1,5
Uit de gegevens kun je afleiden dat ongeveer 15% van de boomklevers werd waargenomen
op een hoogte tussen 6,0 en 8,0 meter.
44p
Toon aan met een berekening dat bij glanskoppen ook ongeveer 15% werd waargenomen op
een hoogte tussen 6,0 en 8,0 meter.
opgave 2Reizen
De vereniging Reisvrienden organiseert vakantiereizen die uitsluitend toegankelijk zijn voor eigen leden. De vereniging kent drie soorten leden: nieuwe leden, gewone leden en kroonleden. Tot een aantal jaren geleden golden voor het lidmaatschap de volgende regels: • Elk lidmaatschap geldt altijd voor een heel kalenderjaar. • Van alle leden die in het laatste jaar geen enkele reis hebben geboekt, wordt het lidmaatschap beëindigd. • Alle leden die het laatste jaar slechts één reis hebben geboekt, worden (of blijven) gewoon lid. • Alle leden die het laatste jaar twee of meer reizen hebben geboekt, worden (of blijven) kroonlid. Aan het eind van elk jaar wordt steeds bekeken hoeveel reizen een lid gemaakt heeft. Wordt het lidmaatschap van iemand beëindigd, dan wordt direct een nieuw lid ingeschreven met ingang van het nieuwe kalenderjaar. Het totale aantal leden blijft dus constant. Op grond van jarenlange ervaring heeft men destijds de volgende overgangsmatrix M opgesteld. Merk op dat het bij sommige overgangen in feite gaat om vervanging door nieuwe leden. van nieuw gewoon kroon nieuw ( 0,16 0,40 0,10 ) = naar gewoon 0,48 0,46 0,41 M kroon 0,36 0,14 0,49 In de matrix kun je bijvoorbeeld aflezen dat 16% van de nieuwe leden een jaar lang geen reis boekt; aan het eind van het jaar worden zij dus vervangen. Van de kroonleden boekt 41% in het laatste jaar slechts één reis; daardoor worden deze mensen weer ’gewoon’ lid. Het element in de matrix M 2 dat hoort bij ’van nieuw lid naar kroonlid’ is niet hetzelfde als de kans dat een willekeurig nieuw lid twee jaar later kroonlid is.
→ Bereken hoeveel procent gewone leden en hoeveel procent kroonleden de vereniging dan op den duur heeft. Een aantal jaren geleden nam de ledenvergadering het besluit om bovenstaande regels te versoepelen. Sindsdien gelden de volgende regels: • Elk lidmaatschap geldt altijd voor een heel kalenderjaar. • Van alle leden die in de laatste twee jaar geen enkele reis hebben geboekt, wordt het lidmaatschap beëindigd. Dit geldt ook voor iemand die pas één jaar lid is en in dat jaar geen enkele reis heeft geboekt. • Alle leden die in de laatste twee jaar in totaal slechts één reis hebben geboekt, worden (of blijven) gewoon lid. • Alle leden die in de laatste twee jaar in totaal twee of meer reizen hebben geboekt, worden (of blijven) kroonlid. De procedure omtrent het beëindigen van lidmaatschappen en het aannemen van nieuwe leden blijft aan het eind van elk jaar plaatsvinden.
Analyse van de boekingsgegevens van de laatste jaren levert onderstaande tabel 3 op. Hierin staat informatie over het aantal geboekte reizen per lid in een jaar. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen nieuwe leden, gewone leden en kroonleden, en wordt bovendien gelet op het aantal geboekte reizen in het vorige jaar. Merk op dat het mogelijk is dat een kroonlid vorig jaar geen enkele reis heeft geboekt, maar het jaar daarvoor ten minste twee. nieuw lid gewoon lid kroonlid aantal reizen vorig jaar ► 0 1 0 1 ≥ 2 aantal 0 15% 45% 35% 40% 20% 20% reizen 1 60% 40% 50% 35% 65% 45% dit jaar ≥ 2 25% 15% 15% 25% 15% 35% tabel 3 Uit tabel 3 blijkt bijvoorbeeld dat 60% van de nieuwe leden een jaar later gewoon lid is.
→ Bereken met behulp van tabel 3 hoeveel procent van de nieuwe leden twee jaar later kroonlid is. De vereniging telt 462 leden die aan het begin van het jaar 2002 als volgt (zie tabel 4) zijn verdeeld over de verschillende categorieën: nieuw lid gewoon lid kroonlid aantal reizen in 2001 0 1 0 1 ≥ 2 aantal leden 48 140 120 44 80 30 tabel 4
opgave 3Energiebronnen
Hout was vroeger de belangrijkste energiebron. In het begin van de negentiende eeuw werd
de rol van de belangrijkste energiebron overgenomen door kolen. De laatste jaren is het
aandeel van olie en gas in het totale energieverbruik steeds groter geworden.
In het boek ’Energie, een economisch perspectief ’ besteden de schrijvers Th. v.d. Klundert
en H. Peer aandacht aan de ontwikkeling van energiebronnen. Zij gebruiken daarbij de
variabele f voor het aandeel van een energiebron zoals dat zich in de loop van de tijd
ontwikkeld heeft ten opzichte van het totale energieverbruik. Dit aandeel f is een getal
waarvoor geldt dat 0
f 
1. Hierbij betekent
f = 0 dat deze energiebron helemaal niet
gebruikt wordt en f = 1 dat uitsluitend van deze energiebron gebruik gemaakt wordt.
In het boek staat een afbeelding zoals in figuur 2. Door niet
f maar
uit te zetten en
bovendien op de verticale as een aangepaste schaalverdeling te gebruiken, worden de
meeste grafieken rechte lijnen. Figuur 2 staat ook op de bijlage.
figuur 2
93p
In welk jaar leverde hout 50% van het totale energieverbruik? Licht je antwoord toe.
Met figuur 2 hebben de auteurs informatie willen geven over het belang van verschillende
energiebronnen door de jaren heen. Opvallend is dat daarbij niet
f maar
wordt
gebruikt. Dat kan omdat bij elke waarde van
precies één waarde van
f hoort. Immers,
als
f toeneemt van 0 tot 1, dan stijgt
voortdurend.
104p
Toon die laatste bewering aan met behulp van de afgeleide van
.
Aan de hand van figuur 2 kunnen we voor f hout en voor folie, het aandeel van hout
respectievelijk olie in het totale energieverbruik, de volgende formules afleiden:
3,03
⋅ 0,96
t en
0,0023
⋅1,05
tIn deze formules is t in jaren met t = 0 op 1 januari 1850.
115p
Bereken met behulp van deze formules in welk jaar het aandeel van hout even groot was als
het aandeel van olie.
Aan de hand van figuur 2 kunnen we voor f gas, het aandeel van gas in het totale
energieverbruik, een soortgelijke formule afleiden:
a ⋅ g tOok hier is t weer in jaren met t = 0 op 1 januari 1850.
124p
Bepaal de waarden van de constanten
a en
g.
De olievoorraden raken uitgeput en het kolenverbruik heeft veel milieuproblemen tot
gevolg. Daarom verwacht men dat het gasverbruik in de komende tijd zal blijven toenemen.
Al jaren stijgt het gasverbruik jaarlijks met 3,5% en men gaat ervan uit dat dit in de
komende tijd niet zal veranderen.
Deze stijging betekent dat de huidige gasreserves toereikend zijn tot het jaar 2050. Om er
voor te zorgen dat de wereld na 2050 nog voldoende gas kan blijven gebruiken, moeten
nieuwe voorraden worden ontdekt. Om een indruk te geven van wat dat laatste betekent, is
in het boek ’De grenzen voorbij’ de volgende figuur opgenomen. In deze figuur 3 geeft elk
vierkant en elke rechthoek de verbruikte of benodigde hoeveelheid gas voor een bepaalde
periode aan.
1990-20102030-2050
2010-2030
135p
Leg met behulp van een berekening uit hoe een jaarlijkse stijging van het gasverbruik met
3,5% in figuur 3 is te herkennen.
opgave 4Jongen of meisje
In 1988 vond het Onderzoek Gezinsvorming plaats. Hierbij werd onder andere de gezinssamenstelling onderzocht (hoeveel kinderen, hoeveel meisjes, enzovoort). Men waagde zich vervolgens ook aan voorspellingen hoe gezinnen in de toekomst samengesteld zullen zijn. Daarbij beperkten de onderzoekers zich tot een voorspelling over de gezinnen van vrouwen die geboren zijn in 1960. De resultaten staan in tabel 5. tabel 5 Verwachte uiteindelijke gezinssamenstelling van vrouwen % van alle geboren in 1960 geen kinderen vrouwen 18,5 1 1 kind jongen (totaal) 15,2 7,9 2 kinderen 1 2 jongens meisje (totaal) 10,1 40,1 7,3 1 jongen en 1 meisje 20,9 3 kinderen 2 3 jongens meisjes (totaal) 18,2 2,5 9,1 2 jongens en 1 meisje 1 jongen en 2 meisjes 4 uitsluitend 3 of meisjes meer kinderen jongens (totaal) uitsluitend meisjes Een gezin met zowel jongens als meisjes noemt men een gemengd gezin.
→ Hoeveel procent van alle in 1960 geboren vrouwen zal volgens tabel 5 uiteindelijk een gemengd gezin hebben? Licht je antwoord toe. Neem in de rest van de opgave aan dat onder geboorte wordt verstaan de geboorte van één kind, dus geen twee- of meerlingen. Uit bevolkingsstatistieken van Nederland en andere West-Europese landen vanaf de 18e eeuw is duidelijk dat er steeds iets meer jongens dan meisjes geboren worden. Neem aan dat de kans op een jongen bij elke geboorte 0,51 is en dat op een zekere dag 34 geboortes worden aangegeven bij een ambtenaar van de burgerlijke stand.
→ Bereken de kans dat die dag evenveel jongens als meisjes worden aangegeven. In het verleden hebben velen gezocht naar de factoren die het krijgen van een jongen dan wel een meisje zouden kunnen beïnvloeden. Een van de factoren die mogelijk van belang zijn, is de hormoonspiegel in het bloed van de ouders. Een aanwijzing hiervoor vormen de gegevens die men heeft verkregen over geboortes die tot stand kwamen na toediening van hormonen. Bij 900 van dergelijke geboortes kwam 412 keer een jongen ter wereld.
opgave 5Lentevoordeelweken
Een supermarkt houdt elk jaar in de lente een actie onder de naam ’Lentevoordeelweken’.
Tijdens die actie ontvangt iedere klant bij ten minste 50 euro aan boodschappen twee
krasloten. Op elk kraslot staat één vakje. Als men dat openkrast, wordt de afbeelding van
een kievitsei, een lammetje, een narcis of een vogelverschrikker zichtbaar.
De klant moet direct aan de kassa, voordat hij de supermarkt heeft verlaten, de twee
opengekraste krasloten inleveren. Wanneer op beide krasloten dezelfde afbeelding staat,
wint de klant een tegoedbon.
De kans op een tegoedbon hangt af van de verdeling van de vier afbeeldingen over de
krasloten.
Neem aan dat de vogelverschrikker op 10% van de krasloten voorkomt en de andere drie
afbeeldingen elk op 30% van de krasloten. De krasloten liggen, in willekeurige volgorde, op
een stapel bij de kassa.
Een klant heeft zojuist twee krasloten ontvangen.
173p
Bereken de kans dat de klant met deze twee krasloten een tegoedbon wint.
De eigenaar van de supermarkt wil niet te veel tegoedbonnen weggeven. Daarom
onderzoekt hij of een andere verdeling van de afbeeldingen over de krasloten gunstiger is.
Hij gaat er daarbij van uit dat de vogelverschrikker met een kans k op de krasloten
voorkomt en de overige drie afbeeldingen elk met een kans
k. Daarmee kan hij
uitrekenen hoe groot de kans is dat een klant met twee krasloten een tegoedbon wint. Die
kans is gelijk aan:
P(tegoedbon met twee krasloten)
= 1
k 
k 
185p
Toon aan dat de formule voor P(tegoedbon met twee krasloten) juist is.
Met behulp van deze formule kan de eigenaar nu onderzoeken voor welke waarde van k de
kans op een tegoedbon zo klein mogelijk is.
194p
Voer dit onderzoek uit.
